منطقـــــــه الهیه در دوران قاجار، به دلیل برخورداری از آب و هوای مطبوع، به محلی برای تفرج شاهزادگان و ثروتمندان مبدل شد، اما وجود همین خصوصیات به مرور پای سفارتخانهها و اهالی سیاست را نیز بدان باز نمود. «الهیه شمیران» نام اثری است که پیشینه این منطقه از شمال تهران را مورد کاوش قرار داده است. این تحقیق توسط امیر سعید الهی انجام شده و مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران آن را منتشر ساخته است. مؤلف در دیباچه این کتاب، در تشریح محتوای آن چنین آورده است:
«تخریب مداوم بافت تاریخی محلههای قدیم تهران و خم شدن آنها زیر ضربههای برجسازان و سازندگان بزرگراهها و پروژههای نوسازی از یکسو و اغتشاش گستردهای که گذشت زمان در خاطرهسازی از فرهنگ سنتی و دیرپای این دیار ایجاد میکند، رفته رفته به گسست فرهنگی بزرگی میان ما و میراث پدرانمان میانجامد! بیتردید آگاهی از فرهنگ گذشتگان از حقوق و نیازمندیهای نسلهای بعدی هر جامعه به شمار میرود که چه بسا بدون آن برخورداری از روندی آرام و دلنشین در گذران عمر مقدور نیست. در جهان امروز یادمانهای گذشته چه در شکل نرم و چه در فرم سخت، جزئی از فرهنگ هر جامعه شناخته میشود و بنابراین در جامعه ما که منافع مادی قشرهای سوداگر شهری، قاطعانه کمر به نابودی این یادمانها بسته است، ضروری است که با گامهایی هر چند کوچک، خاطره آنها را به پایداری کشاند. ییلاقاتی که از دوران قاجار توسط شاهزادگان و درباریان اطراف تهران سربر افراشتهاند، هر یک از هویت و تاریخ ویژهای برخوردارند و گرچه اطلاعات مناسبی از پیشینه ییلاقاتی چون: کامرانیه، فرمانیه، اقدسیه، قیطریه، صاحبقرانیه، مجیدیه، دروس، قلهک، داودیه، زرگنده و... در دست است، اما پیشینه برخی از این مناطق از جمله الهیه شمیران، همچنان در پردهای از ابهام قرار دارد و آگاهیهای جسته و گریختهای هم که از آن داریم، در بیشتر موارد مخدوش و نادرست است. از این رو در این نوشتار کوشیدهایم با گردآوری اطلاعات مستند و تاریخی در مورد منطقه خوش آبوهوای الهیه که امروزه بهای سکونت در آن ابعاد نجومی یافته است تا آنجا که ممکن است، پیشینه آن را به خاطره دیرپای تاریخ بسپاریم...».
در بخش نخست این اثر، روایاتی از برخی وابستگان دول خارجی در دوران قاجار و نیز برخی محققان تاریخ معاصر، درباره منطقه الهیه تهران آمده که خواندنی مینماید. آنچه در پی میآید برشی از این گفتههاست:
«پس از آنکه تهران در ۱۲۸۴ ق، از حصار شاه طهماسبی فراتر رفت و گسترش یافت، قشرهای میانی اعیان و اشراف، درصدد خرید و ساخت مکانی برای خود در ییلاقهای پیرامون تهران برآمدند. البته پیش از آن بسیاری از درباریان و شاهزادگان قاجار، برخی از ییلاقهای مرغوب پیرامون تهران و دور از مرکز شهر را به طور عدوانی یا با پرداخت بهای اندکی، تصرف و به نام خود کرده بودند تا بتوانند از تابستانهای گرم و طاقت فرسای تهران گریخته و از هوای فرحبخش و خنک آن نواحی بهره گیرند، بهویژه که تابستانها هم آب آشامیدنی به اندازه کافی در تهران پیدا نمیشد. به نوشته کنت گوبینو که از ۱۲۷۱ تا ۱۲۸۰ ق، نخست نایب اول سفارت و سپس وزیرمختار فرانسه در تهران بود. او در این باره میگوید: اعیان، اشراف و تجار ایران، اراضی خارج شهر را به بهای ارزان خریداری نموده و خیابان و باغ به وجود میآوردند و عمارات کوچک و بزرگ میسازند و تجار، کاروانسراهای زیبا احداث میکنند. علت آنکه اقدامات فردی در اصلاحات خیابانها و باغها و سایر چیزها مؤثر میشود، ارزانی خواروبار و زمین در ایران است، به طوری که میتوان گفت اراضی اطراف شهر تهران اصلاً صاحب ندارد! ملکالتجار تهرانی در خارج از شهر تهران، باغی احداث نموده که ۱۰هزار متر مربع، مساحت آن است و زمین این باغ بزرگ را سابقاً به بهای ۵۰ تومان خریداری کرده که به پول فرانسه ۵۰۰ فرانک میشود. حال اگر شخصی بخواهد در شهر پاریس چنین باغی را احداث نماید، فقط باید ۵ میلیون فرانک در بهای زمین آن بپردازد.
ساموئل گرین بنجامین نخستین وزیر مختار امریکا در ایران که کمابیش ۲۰ سال پس از گوبینو و در دوران ناصری به تهران آمده است، فصلی از کتاب خاطرات خود در ایران را به اقامتگاههای ییلاقی در شمیران اختصاص داده و ضمن تمجید از زیبایی واقعی طبیعت شمیران که او را ساعتها مبهوت این همه شکوه خود کرده بود، مینویسد: باید خاطرنشان کرد که وجود شمیران در حقیقت مرهون توسعه و ثروتمند شدن تهران است و اهالی تهران که ثروت و پولی پیدا کردهاند، درصدد ایجاد باغ و خانههای ییلاقی در دامنههای کوههای شمالی [ تهران]برآمدند و احداث ۳۰ رشته قنات برای تأمین آب تهران نیز به آبادی شمیران کمک کرد. با آباد شدن شمیران و به وجود آمدن باغهای زیاد و پر درخت در دامنههای آن آب و هوای تهران هم عوض شد. ارزش این باغها و ویلاها بیشتر بستگی به مقدار آب آنها دارد. مثلاً یک باغ و ویلا که حقابه از دو قنات داشته و هر روزه آب جاری داشته باشد، ارزشش ۱۵ تا ۲۰ درصد بیش از باغی است که از یک قنات مشروب شده و یک روز در میان آب جاری دارد.
عبدالله شهبازی، پژوهشگر نامور تاریخ معاصر ایران نیز پیشینه منطقه الهیه تهران و وجه تسمیه مناطقی از آن را اینگونه بازگفته است: خورآذین نام تاریخی و کهن محله الهیه است. محله الهیه امروزی - که اکنون با انبوهی از برجها و آپارتمانهای بلندمرتبه اشغال شده- در گذشته تپههای بلندی بود که به آن خورآذین میگفتند. در ریشهشناسی این واژه، به کلمه خورابه یا همان پرستشگاههایی میرسیم که پیش از رواج دین زرتشت در ایران وجود داشتند. در شمیرانات نیز بیش از ۳ هزار سال پیش خورابهها پرستشگاه بومیان منطقه بودند. خورابه از دو واژه خور به معنای خورشید و آبه پسوند مکان، تشکیل شده است. بومیان شمیرانات به این پرستشگاهها، خورابه یا جایگاه خورشید میگفتند. اول صبح وقتی نور خورشید به قلههای مرتفع میتابد، آن قلهای که از قلههای اطرافش بلندتر است، زودتر از بقیه روشن میشود. بومیان شمیرانات هم بر فراز همان قله، پرستشگاهی میساختند که به آن خورابه گفته میشد. در محله امروزی الهیه نیز تپه مرتفعی وجود داشت که اول صبح با نور خورشید روشن میشد و بومیان قدیمی شمیرانات به آن خُرآزین میگفتند. نام کهنی که به قدمت این محله اشاره دارد. هر چند در دوران قاجار، نام این آبادی به الهیه تغییر کرد. این تپه سرسبز و بهستآسا که بخش خاوری آن بستر رودخانه جعفرآباد (رودخانه دربند یا نهر زرگنده) است و در اقلیمی نیمه خشک و سرد واقع شده و حدود پنج ماه از سال در شرایط یخبندان قرار دارد، در نوشتههای اعتمادالسلطنه خُلازیر نامیده شده است، اما سالها بعد روی نقشه بلوکات اطراف تهران که در ۱۳۲۸ ق، توسط مهندس عبدالرزاق بغایری کشیده شده است، نام این روستا به صورت خُر آزین در بالای زرگنده دیده میشود و از ویژگیهای آن وجود زمینهای کشاورزی و باغهای تولید صیفیجات و میوه بوده است، ولی پس از جنبش مشروطه، این محدوده رفتهرفته ییلاقینشین و سپس در دهه ۱۳۵۰ مسکونی شد. به هر رو کمابیش ۳۰ سال پس از حضور الهیها، یعنی از ۱۳۱۵ ق (آغاز دوران مظفری) است که این منطقه به الهیه مشهور شد...».
