این بنای تاریخی که از تاریخ ۸ شهریور ۱۲۵۵ با شماره ۱۲۸۴ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده، سالهاست در نبود زیرساختهای مورد نیاز برای ثبت جهانی منتظر باقی مانده است. حالا هم این بنای ارزشمند تاریخی بین دو سازمان شهرداری و میراث فرهنگی اسیر سیاستگذاریهای اشتباه شده است. تصمیمگیریهایی که به جای حفاظت بیشتر بازار تاریخی کاشان را در معرض خطر تخریب قرار میدهد.
سیاحان و جهانگردان عصر صفوی و قاجار، در سفر به ایران و کاشان همواره از عظمت و شکوه بازار کاشان تمجید میکردند و آن را قلب تپنده کویر مینامیدند، از این رو میتوان دوران اوج و رواج بازار کاشان را مربوط به زمان صفویه و به خصوص دوران شاه عباس اول دانست. امروز در برنامههای احیا و توسعه محور، بزرگترین دغدغه کارشناسان آن است که چگونه میتوان آثار تاریخی و میراث فرهنگی شکننده را به عنوان منبعی زنده، قابل توسعه و هویت بخش با زندگی روزآمد مردم هماهنگ کرد. بدون تردید اولین و ضرورتیترین گام، تغییر در مفاهیم و نگرشهای سطحی به این موضوع است.
نگرانی از رویکرد مدیریتی در بازار
به رغم همه ارزشمندی و ثروت نهفته در آثار تاریخی هر از چند گاهی شاهد تخریب و وارد آمدن خسارت میشویم که در کنار عواملی از جمله گذر زمان و آسیبهای طبیعی خنجری بر پیکره میراث فرهنگی و تاریخی کشور وارد میکند و البته بازار کاشان نیز از این عوامل بینصیب نبوده است. عضو هیئت علمی دانشکده معماری و مدیر گروه هنر و معماری مرکز کاشانشناسی از بیتوجهی به بازار کاشان به شدت انتقاد و از اینکه در بازار جای شهرداری و میراثفرهنگی عوض شده است ابراز نگرانی کرد. حمیدرضا جیحانی گفت: «هیچگاه شهرداری نمیتواند وظایف میراث فرهنگی را برعهده بگیرد، چون اساساً نگاه شهرداری به میراث فرهنگی نگاهی فنی نیست.»
وی که چند سال است پروژهای مطالعاتی را در بازار کاشان به انجام میرساند از میدانداری شهرداری در پایگاه بازار ابراز نگرانی کرد و از اینکه در جلسات مربوطه از متخصصان دعوت نمیشود اظهار تعجب کرد. جیحانی افزود: «شهرداری به آثار تاریخی نگاه نوسازی دارد که اساساً با نگاه حفاظت و هویتی میراث فرهنگی متناسب نیست.» عضو هیئت علمی گروه معماری دانشگاه کاشان به عنوان نمونه تخریب بنای تاریخی «قدمگاه علی» توسط شهرداری را یادآور شد و گفت: «چگونه میشود به عملکرد شهرداری در تصدیگری میراث تاریخی اعتماد کرد؟» وی بازار کاشان را مهمترین اثر تمدنی در طول تاریخ ۴۰ هزارساله منطقه دانست و از بیمبالاتیهای میراث فرهنگی و مماشات با شهرداری در مدیریت مجموعه بازار انتقاد کرد.
بیتوجهی مسئولان با توجه به اهمیت بازار
بازار کاشان که یکی از موضوعات مهم در جنبههای مختلف اقتصادی، سیاسی و اجتماعی است که در طول تاریخ همه حکومتها نقش حائز اهمیتی داشته است. رئیس شورای اسلامی شهر کاشان در این باره تأکید کرد و گفت: «در گذشته کسبه و تجار بازار کاشان از جهت اخلاق حسنه، مردمداری، تولید ثروت و رسیدگی به وضعیت مردم زبانزد بودهاند. از منظر سیاسی حتی در زمان طاغوت، نقش اساسی بازار در پیروزی انقلاب بسیار مؤثر بوده است.»
علی رسولزاده تصریح کرد: «متأسفانه این واقعیت را باید اعتراف کرد که بیتوجهی بعضی از مسئولان نسبت به بازار وجود دارد و لذا با همه نقاط مثبتی که ما برای بازار کاشان قائل هستیم از جنبه گردشگری، احیا و توسعه بازار برای آینده کاشان باید به سمت و سویی برویم که تیمچههای بازار کاشان و صنایع گذشته آن احیا شود و سرمایهگذارانی که میتوانند در بازار خصوصاً در تیمچهها سرمایهگذاری کنند دعوت شوند.»
وی ادامه داد: «اکثر گردشگران خارجی که به کاشان میآیند به هتلهای چندستاره نمیروند بلکه در خانههای قدیمی با همان فضای زیبایی که در گذشته معمارهای قدیم ما ساختند اقامت میکنند و اکثرا بازار کاشان برایشان جاذبه دارد.»
لزوم مدیریت مشترک برای احیای بازار
البته آنطور که مسئولان ادعا میکنند، بازار کاشان به حال خود هم رها نشده است. در این خصوص نایب رئیس شورای اسلامی شهر کاشان با اشاره به همکاری شهرداری با میراث فرهنگی گفت: «با تفاهمی که بین شهرداری کاشان و سازمان میراث فرهنگی کشور انجام گرفته قرار شده است با ایجاد یک پایگاه پژوهشی در بازار کاشان مدیریت مرمت و احیای بازار به صورت مشترک توسط شهرداری و میراث فرهنگی انجام شود.»
حسینعلی وکیل، بازار را عنصر اصلی شهری دانست و افزود: «شهرداری به عنوان مدیر شهر نمیتواند نسبت به این عنصر بیتفاوت باشد بدین منظور لازم بود تا دو ارگان شهرداری و میراث فرهنگی در کنار هم قرار بگیرند و البته سابقه این موضوع را هم در گذشته در زمینه احیای بناهای تاریخی داشتهایم که با همکاری مشترک شهرداری، میراث فرهنگی و مردم بخشی از بازار مرمت شد.» وی ادامه داد: «برای ثبت جهانی بازار کاشان نیز الزاماً باید یکسری کارهای مرمت و احیا را انجام دهیم و خود مرمت به زنده شدن کاشان کمک کرده و در نهایت هم با ثبت جهانی به تمام دنیا معرفی شده و زمینه سرازیری بیشتر گردشگران را فراهم میکند.»
وکیل افزود: «در قدیم ما در بازارکاشان کاروانسرای گمرک را داشتیم که کالاهای تولیدی در بازار کاشان را به کشورهای اروپایی خصوصاً انگلستان صادر میکرده یا مثلاً در بازار ضرابخانه داشتیم اکنون هم باید سعی کنیم با سیاستهای تشویقی سمت و سوی مالکان تیمچهها و سراها را به سمت احیا بازار جهت داده و ترغیب کنیم تا این نگرانی که در حال حاضر نسبت به بازار است در آینده کاهش پیدا کند.»
