مهدي ارجمند
چهره آقاي شریفزادگان را هيچ وقت فراموش نميكنم؛ معلم مهربان و دلسوز زبان انگليسي در كلاس سوم راهنمايي را. 22 سال پيش. زماني كه به خاطر سختگيريهاي بيمورد و اخلاق بد معلم زبان انگليسي در كلاس دوم راهنمايي از اين درس به شدت متنفر بودم جادوي حسن خلق و مهرباني آقاي شريفزادگان در سال بعد نه تنها باعث شد نمره زبان انگليسيام ارتقا يابد بلكه به حدي به اين رشته علاقهمند شوم كه در دبيرستان نيز كلاس درس زبان يكي از بهترين و دوستداشتنيترين كلاسهاي مدرسه برايم باشد و سه بار در هفته نيز در آموزشگاه زبان به فراگيري زبانهاي خارجي بپردازم.
البته الان از آقاي شريفزادگان خبر ندارم و اصلاً نميدانم زنده است يا نه، اما ميدانم او با جادوي خوشاخلاقي خود و معجزه لبخند و مهرباني توانسته است دانشآموزان زيادي را براي ادامه تحصيل و موفقيت در درسهايشان تشويق كند.
آقاي شريفزادگان تنها يك معلم زبان نبود. او معلمي بود كه به دانشآموزانش درس زندگي ميداد. هنوز صحبتهاي اخلاقي و توصيههاي پدرانه و دلسوزانه او را در سر كلاس فراموش نكردهام. صحبتهايي كه تأثيرگذاري و شيرينياش حتي از درس پرورشي هم بيشتر بود.
آقاي شريفزادگان را هيچ وقت نميتوانم فراموش كنم، حتي اگر تا آخر عمرهم او را نبينم همان يك سال افتخاري شاگردي و درس خواندن در محضر اين معلم دلسوز و مهربان باعث شد تا به قدرت و معجزه خوشخلقي و مهربانياش پي ببرم.
حسن خلق، خوش رفتاري، مهرباني و محبت كردن رفتاري است كه بيش از هر چيز ديگر در دين اسلام بر آن تأكيد شده است به گونهاي كه خداوند كريم به پيامبر اكرم نيز دستور به خوشاخلاقي و مهرباني كردن ميدهد و بر مكارم اخلاق تأكيد دارد.
پيامبر مهرباني و عطوفت
حضرت رسول اكرم(ص) پيامبر مهرباني و عطوفت است. حسن خلق پيامبر در برابر رفتارهاي خشن و دور از اخلاق مشركان در صدر اسلام باعث شد تا بسياري از افراد جذب اخلاق نيكو و رفتار پسنديده پيامبر اكرم(ص) شوند.
در اين ميان به طور حتم حسن خلق و رفتار توأم با مهرباني ميتواند گرهگشاي بسياري از مشكلات در جامعه و بداخلاقيها و درگيريها و نزاعها باشد.
بررسي نزاعها و درگيريهاي بسياري از افراد نشان ميدهد كه به تعبير ساده هريك از طرفين يا يكي از آنها زورشان ميآيد معذرتخواهي كنند. در حالي كه با اخلاق خوش و رفتار نيكو به راحتي ميشود جلوي اين نزاعها را گرفت اما گاهي اوقات نزاعها و درگيريها تنها بر اساس يك بداخلاقي از سوي يكي از طرفين صورت ميگيرد.
اين درحالي است كه گذشت، مهرباني و حسن خلق گرهگشاي بسياري از مشكلات است و در دين مبين اسلام در اين خصوص تأكيدات فراواني شده است.
دين مقدس اسلام، همواره پيروان خود را به نرمخويي و ملايمت در رفتار با ديگران دعوت ميكند و آنان را از درشتي و تندخويي بازميدارد. خداوند در آيه 4 سوره مباركه قلم در ستايش پيامبر(ص) ميفرمايد: «اِنَّك لَعَلي خُلُقٍ عَظيمٍ؛ به درستي كه تو به اخلاق پسنديده و بزرگي آراسته شدي.»
حسن خلق و گشادهرويي از برجستهترين صفاتي است كه در معاشرتهاي اجتماعي، موجب جلب محبت ميشود و در اثربخشي سخن فرد بر ديگران، اثري شگفتانگيز دارد. از اين رو، خداي مهربان، پيامبران و سفيران خود را از ميان انسانهاي عطوف و نرمخو برگزيد تا بتوانند بهتر در مردم اثر بگذارند و آنان را به آيين الهي جذب كنند. اين مردان بزرگ، براي تحقق بخشيدن به اهداف الهي، با بهرهمندي از حُسن خلق و شرح صدر، چنان با ملايمت و گشادهرويي با مردم رفتار ميكردند كه نه تنها هر انسان حقيقتجويي را به آساني شيفته خود ميساختند و او را از زلال هدايت سيراب ميكردند، بلكه گاهي دشمنان را نيز شرمنده و دگرگون ميكردند.
اصلاح سبك زندگي با عمل به يك ضربالمثل
شايد شما هم اين ضربالمثل را شنيده باشيد كه ميگويند از محبت خارها گل ميشود. اين ضربالمثل بيشتر از هر ضربالمثل ديگري ميتواند به تقويت و تغيير در سبك زندگي ما كمك كند.
اين يك واقعيت است كه با معجزه اخلاق نيكو ميتوان بسياري از مشكلات را حل كرد و در راه صلح دوستي و محبت قدم برداشت.
قطعاً مهرباني در خانواده، در محل كار، در اجتماع و در رفتار با مردم ميتواند موجب بهبود روابط شود و از همه مهمتر آثاري دارد كه در درازمدت اين آثار مشخص ميشود و رفته رفته رفتار نيكو تبديل به رفتاري ميشود كه ملكه ذهن انسان شده و همه فرد را به عنوان فردي خوشاخلاق و نيكوصفت شناخته و براي او احترام قائل ميشوند.
به طور حتم يك پدر يا مادر، يك معلم و يك استاد ميتواند با بهرهگيري از حسن خلق و اخلاق نيكو و رفتار ملايمتآميز در تربيت فرزندان خود يا شاگردانش موفقتر باشد.
در روابط اجتماعي و همسايهداري نيز حسن خلق ميتواند به بهبود روابط اجتماعي كمك كند و صفا و صميميت را افزايش دهد.
در روابط خانوادگي و همسرداري نيز اين حسن خلق و رفتار توأم با مهرباني و صميميت است كه ميتواند به تقويت بنيانهاي خانواده كمك كند و در فضاي چنين خانوادهاي فرزنداني رشد خواهند كرد كه علاوه بر ثبات شخصيتي، آيندهاي بسيار درخشان خواهند داشت. بسياري از مشكلاتي كه هماكنون در مناسبات اجتماعي شاهديم ناشي از بداخلاقيها است و جا دارد بار ديگر سيره نبوي را در جامعه ترويج دهيم.
حجتالاسلام و المسلمين مراد تاجي استاد حوزه و پژوهشگر در اين باره ميگويد: بداخلاقي بدترين صفتي است كه يك مؤمن و مسلمان ميتواند داشته باشد چراكه در دين مبين اسلام به خوشاخلاقي تأكيد فراواني شده و شايسته نيست كه يك مسلمان بد اخلاق باشد.
او با تشريح رفتار پيامبر اكرم(ص) و ذكر مثالهايي از رفتار نيك آن بزرگوار و ساير معصومين(ع) ميافزايد: حسن خلق پيامبر اكرم(ص) به عنوان بهترين ويژگي ايشان شناخته ميشود و اين حسن خلق در كنار مردمداري و رفتار نيكو با صحابه و حتي دشمنان باعث شده است تا همه پيامبر را به عنوان معلم اخلاق بشناسند و همين حسن خلق و حلم و بردباري ايشان باعث شد تا در فضاي خشن و بداخلاق آن زمان در شبه جزيره عربستان، اسلام روند پيشرفت و توسعه خود را طي كند.
او ميافزايد: اين حسن خلق در ساير معصومين نيز ديده ميشود و آن بزرگواران حتي در برابر دشمنان خود نيز با مهرباني و ملايمت و لطافت برخورد ميكردند؛ چراكه همين حسن خلق خود يكي از مهمترين راهكارهاي هدايت افراد نادان است كه معصومين(ع) از اين راهكار بهره ميگرفتند.
حجتالاسلام و المسلمين تاجي ميافزايد: اولين ضرر بداخلاقي به خود فرد بداخلاق بازميگردد چراكه اولاً يك فرد بداخلاق همواره از نظر روحي و رواني و از نظر اعصاب بههم ريخته است، ثانياً يك فرد بداخلاق هميشه تنهاست و حتي اعضاي خانوادهاش هم دوست ندارند با او معاشرت و رفت و آمد داشته باشند؛ بنابر اين يك فرد بداخلاق قبل از هر چيز و هر كس ديگر خودش ضرر ميكند و هميشه تنهاست.
او ادامه ميدهد: اين درحالي است كه انسان نياز به تقويت روابط اجتماعي و دوستي و رفاقت و صميميت با ديگران دارد چراكه انسان از ريشه انس ميآيد و هر انساني نيازمند اين است كه با همنوعان خود رفتاري توأم با مهرباني و نرمخويي داشته باشد.
اين پژوهشگر همچنين به تأثيرات خوشاخلاقي و گشادهرويي در كسب روزي و افزايش رزق اشاره ميكند و ميگويد: سفارشها و احاديث فراواني در اين باره وجود دارد و كاملاً مشخص است كه مهرباني و صميميت باعث افزايش رزق و روزي و كسب و درآمد ميشود.
او سپس به ويژگي علما و افراد صالح اشاره ميكند و ميگويد: واقعيت اين است كه اگر بگوييم خوشاخلاقي يكي از ويژگيهاي افراد بهشتي است سخن گزافي نگفتهايم. نگاهي به زندگي علما و صالحين نشان ميدهد كه اين افراد در كنار بسياري از ويژگيهاي نيكويي كه داشتند از حس خلق برخوردار بودند و در اين باره شهرت داشتند.
حجتالاسلام و المسلمين تاجي خاطرنشان ميكند: بسياري از صالحين و بزرگان با تمرين خوشاخلاقي و صبر در برابر ناملايمات توانستهاند مدارج عالي اخلاقي و معنوي را طي كنند و به درجاتي در دنيا و آخرت برسند.
اين استاد حوزه در ادامه ميگويد: حسن خلق افزون بر آنكه داراي پاداش اخروي است، آثار دنيوي فراواني نيز براي انسان به همراه دارد. خوشخلقي، پيوندهاي دوستي را محكم و پايدار ميكند. پيامبر گرامي اسلام(ص) ميفرمايد: «حُسْنُ الْخُلْقِ يثْبِتُ الْمَوَدَّةَ؛ خوشخويي، دوستي را پايدار ميكند.» همچنين گشادهرويي سبب آبادي سرزمينها و طول عمر ميگردد. از سوي ديگر، خوشخلقي، موقعيت اجتماعي انسان را ارتقا ميدهد و او را محبوب ميسازد. همچنين حسن خلق، مشكلات و ناهمواريهاي زندگي را براي آدمي هموار ميگرداند.
حجتالاسلام و المسلمين تاجي ميافزايد: بايد قبول كنيم كه برخي از ما افراد از معجزه لبخند و جادوي خوشاخلاقي غفلت كردهايم. بسياري از مشكلات در جامعه با خوشاخلاقي رفع ميشود و اصلاً نيازي به بداخلاقي و درگيري و نزاع نيست و ميتوان مشكلات را با رويي گشاده و اخلاقي نيكو رفع كرد.
اين استاد حوزه در بخش ديگري از صحبتهاي خود به تأثيرات خوشاخلاقي در خانواده ميپردازد و ميگويد: هيچ چيز به اندازه خوشاخلاقي نميتواند اركان خانواده را تقويت كند. خوشاخلاقي در خانه و با اعضاي خانواده ميتواند باعث ايجاد صميميت بيشتر، همدلي و تقويت حس اعتماد به نفس شود.
او ميافزايد: در اين خانوادهها فرزندان احساس امنيت بيشتري ميكنند، اعتماد آنها به والدين بيشتر است و شخصيت آنها بهتر شكل ميگيرد. مطمئناً در اين خانوادهها فرزندان بهتري تربيت ميشوند و فضاي صميمي در اين خانوادهها باعث ميشود تا فضاي امني در محيط خانه شكل گيرد و ناهنجاريهاي اجتماعي اين خانواده را كمتر تهديد كند.
حجتالاسلام و المسلمين تاجي به ذكر احاديثي درباره نقش خوشاخلاقي همسران نسبت به هم و والدين نسبت به فرزندان اشاره ميكند و ميگويد: خوشاخلاقي، همدلي و صميميت در محيط خانه و كمك كردن زن و شوهر به هم در اداره كارهاي منزل باعث ميشود تا فضايي صميمي در خانه شكل گيرد كه اين فضاي صميمي محيط بسيار مناسبي براي تربيت و رشد فرزندان است و به آينده فرزنداني كه در اين محيط بزرگ شدهاند بيش از پيش ميتوان خوشبين بود.
نزاعهاي خياباني و غفلت از خوشاخلاقي
اسماعيل پرهيزگار پژوهشگر و دانشجوي مقطع دكتراي جامعهشناسي نيز درباره غفلت از حسن خلق و درگيريها و نزاعها در سطح جامعه ميگويد: بايد قبول كنيم كه برخي از افراد هنوز معجزه حسن خلق را نميدانند وگرنه بسياري از مشكلات با يك معذرتخواهي كوچك يا يك لبخند و تكان دادن دست حل ميشود.
اين پژوهشگر ميافزايد: گاهي اوقات شاهد نزاعهايي در خيابان هستيم كه بيشتر به خاطر شيوه بد رانندگي و فرهنگ نادرست ترافيكي اتفاق ميافتد حال اينكه با گذشت، خوشاخلاقي و لبخند و استفاده از كلمات محترمانه ميتوان از وقوع اين نزاعها جلوگيري كرد.
وي ميگويد: نتايج پژوهشها نشان ميدهد بسياري از افراد به دلايل بسيار پيش پا افتاده و بچگانه با هم درگير ميشوند، بهانهها و دلايلي كه به راحتي قابل پيشگيري است و اگر به توصيههاي اخلاقي و فرهنگ غني كه داريم توجه كنيم به راحتي ميتوان از وقوع اين درگيريها جلوگيري كرد.
او در پايان صحبتهاي خود خاطرنشان ميكند: در هنگام وقوع مشكلي در هنگام رانندگي يا در هر موقعيت ديگري در جامعه كه ميتواند باعث بروز نزاع و درگيري شود ميتوان با يك ببخشيد ساده از وقوع نزاع و درگيري جلوگيري كرد.
جناب ارجمند " روابط اجتماعی در قرن 21 بسیار پیچیده تر از 22 سال پیش " که شما درس های ارزنده ای از معلم خود بدست اوردید " وجود دارد " در ان زمان مردم برای بدست اوردن ثروت بیشتر حاضر به زیر پا گذاشتن اخلاق " که حرف اول را در جامعه می زد " را نداشتند " رعایت اخلاق نشان از بی عرضه گی در دنیای مادیات به حساب نمی امد " و زرنگی فرد را رقم نمی زد " اعتماد بین انسان ها بسیاربیشتر بود " چون اخلاق حاکم بود " انسان ها در خودمحوری غرق نبودند" اکنون اگر حتی عذرخواهی
