وحید حاجیپور
تغييرات آبوهوايي در خاورميانه و خليجفارس شرايط را براي زندگي سخت كرده است و در نهايت بزرگترين مهاجرت تاريخ از اين منطقه رقم خواهد خورد. اين پيشبيني بيشتر نهادهاي تحقيقاتي درباره تغيير اقليم در بزرگترين منبع نفتي جهان است.
بحث تغييرات اقليم به يكي از مهمترين مباحث جهان انرژي تبديل شده كه اين بار روي خاورميانه و خليجفارس متمركز شده است به ويژه كشورهاي جنوب اين خليج. عربستان، قطر و امارات به عنوان پرخطرترين كشورهايي شناخته شدهاند كه روي هم روزانه بيش از 13ميليون بشكه نفت توليد كرده و از توليدكنندگان بزرگ انرژيهاي فسيلي هستند.
تغيير اقليم در حال حاضر يكي از مهمترين چالشهاي زيست محيطي در سطح جهان است كه افزايش درجه حرارت، ذوب شدن يخهاي قطبي، بالاآمدن سطح آبهاي آزاد جهان و تغيير در آستانههاي آب و هوايي از پيامدهاي آن محسوب ميشود. از مهمترين مسائل كنوني جهان، رقابت براي دسترسي به منابع آب است. مسئلهاي كه اكثر مناطق جهان و به ويژه كشورهاي منطقه خاورميانه را در آينده نه چندان دور وارد ابعاد تازهاي از چالش خواهد كرد.
كاهش منابع آب در اين مناطق با توجه به مسئله تغيير اقليم جهاني است. اخيراً گزارشهايي در سطح جهان منتشر شده كه براي منابع آب در منطقه خاورميانه از جمله ايران، وضعيت هشداردهندهاي را اعلام كردهاند.
گزارشهاي مورد بررسي به عواملي مانند افزايش مصرف، ضعف در مديريت منابع آب، خشكساليها و به خصوص پديده تغيير اقليم به عنوان عوامل مؤثر در به وجود آوردن شرايط بحراني اشاره ميكنند. مخاطراتي كه در نتيجه تغيير اقليم متوجه كشورهاي مذكور خواهند بود به مراتب فراتر از منابع آبي به حساب ميآيند. بدين معنا كه حوزههاي ديگري مانند سلامت، محيطزيست، امنيت غذايي و سياسي نيز در معرض تهديدند و اين امر نيازمند سياستگذاريهاي كلان و قانونگذاري براي سازگاري كشور با پديده كاهش منابع آب و تغيير اقليم است.
گزارش جدي جهاني
گرم شدن هوا در خاورميانه و كاهش بارشها اصليترين پيشبيني است كه كارشناسان اقليمي براي اين منطقه منتشر كردهاند. پيشبينيهايي كه نگرانيهاي زيادي را در كشورهاي منطقه در برداشته است. بر اساس جديدترين گزارش بانك جهاني ميانگين دما تا آخر اين قرن سه تا پنج درجه افزايش و ميزان بارشها تا ۲۰ درصد كاهش مييابد، تنشهاي آبي بسيار سخت و بيابانزايي شدت مييابد، سطح آب درياها بالا آمده و زندگي ۶ تا ۲۶ ميليون نفر را در خاورميانه و شمال آفريقا تهديد ميكند، تغييرات آب و هوايي هم مهمترين معضل اصلي خواهد بود.
بر اساس اين گزارش، يك كشور زماني با تنش آبي مواجه است كه نتواند حداقل عرضه آب را براي رضايتمندي مردم خود تأمين كند. حداقل حجم آب از سوي بانك جهاني هزار و 700 مترمكعب در سال براي هر فرد تعريف شده است. به عبارتي اگر در يك كشور افراد آن جامعه سالانه دسترسي كمتر از هزار و 700 مترمكعب آب سالم داشته باشند، آن كشور با بحران آبي مواجه است.
منطقه منا از 22 كشور عربي، تركيه و ايران تشكيل شده كه در اين منطقه ميزان بارشها به شدت پايين است. اكثر آنها جزو مناطق خشك طبقهبندي شدهاند.
جمعيت در حال رشد
دلايل زيادي وجود دارد كه چرا بحران آب در اين مناطق شديدتر ميشود؟ مسئله اصلي اين است كه جمعيت اين منطقه به شدت در حال رشد است، نياز به آبياري بيشتر است و البته تغييرات آب و هوايي هم مزيد علت شده و عواقب تلخي براي اين منطقه داشته است. جمعيت اين منطقه در حال حاضر حدود 300 ميليون نفر است كه تا سال 2050 دو برابر شده و بيش از 600 ميليون نفر خواهد شد. در اين زمان با مشكلات شديد تغييرات آب و هوايي هم مواجه خواهند شد.
منطقه منا از خشكي و تغييرات آب و هوايي آسيب ميبيند، پيشبيني ميشود ميانگين دما تا آخر اين قرن سه تا پنج درجه افزايش و ميزان بارشها تا 20 درصد كاهش يابد. نتيجه اينكه تنشهاي آبي بسيار سخت خواهد بود، بيابانزايي شدت مييابد و سطح آب درياها بيشتر ميشود.
سطح آب دريا
افزايش سطح آب درياها ميتواند زندگي 6 تا 26 ميليون نفر در منطقه منا (خاورميانه و شمال آفريقا) در قرن آينده را تهديد كند؛ البته اين بستگي دارد كه سطح آب دريا يك دهم يا 9 دهم متر بالا برود. اين تهديد به ويژه در منطقه دلتا مصر و همچنين در امتداد سواحل ليبي و تونس شدت بيشتري خواهد داشت.
در حال حاضر منطقه منا 6 درصد كل جمعيت جهان را در خود جا داده است با وجود اين تنها به 5/1درصد آب تجديدپذير و سالم دسترسي دارد، مفهوم آن اين است كه به طور ميانگين هر فرد در اين منطقه به هزار و 274 مترمكعب آب دسترسي دارد، در حالي كه تعريف بانك جهاني اين بود كه كشوري كه مردم آن به كمتر از هزار و 700 مترمكعب آب دسترسي داشته باشد با بحران آبي مواجه است.
مسئله بعدي اين است كه 78 درصد آب منطقه خاورميانه و شمال آفريقا (منا) براي آبياري استفاده ميشود و اين آبياري معمولاً به روش سنتي است كه آب را هدر ميدهد، بنابراين در اين منطقه دسترسي افراد يا شركتهاي صنعتي به آب بسيار كمتر از ميانگين تعريف شده بانك جهاني است.
تركيه تنها كشوري در منطقه است كه آب مازاد دارد، ديگر كشورهاي اين منطقه با كمبود آب مواجه هستند، آنها مجبورند اين كمبود را يا با تصفيه پساب يا از طريق نمكزدايي كه هزينه زیادی دارد، تأمين و يا اينكه مجبورند از منابع زيرزميني استفاده كنند كه امكان جبران اين آبها بسيار سخت است. به عنوان مثال مصر 794 مترمكعب آب سالم و تجديدپذير براي هر فرد دارد.
راهكار چيست؟
در ادامه بانك جهاني راهكارهايي ارائه ميكند، به جاي اينكه همواره تلاش براي كنترل مصرف داشته باشيم، روشهايي براي استفاده منطقي و با بازدهي بالا بايد پيدا كنيم. ميزان هدررفت آب در همه بخشها بايد كاهش يابد. در حال حاضر 50 درصد آبهاي شهري از طريق سيستم آبرساني فرسوده از دست ميرود. همچنين اقدام به نمكزدايي از طريق استفاده از انرژي خورشيدي ميتواند روش كليدي براي مقابله با بحران آب باشد.
Middle East and North Africa به معني خاورميانه و شمال آفريقا اصطلاحي است كه براي ناميدن كشورهاي عمده توليدكننده نفت كه در منطقه خاورميانه و شمال آفريقا قرار دارند به كار ميرود. حد اين منطقه از كشور مراكش در شمال غربي قاره آفريقا آغاز ميشود و تا ايران، شرقيترين كشور منطقه خاورميانه امتداد مييابد.
اين منطقه ۶۰ درصد منابع نفتي و ۴۵ درصد منابع گازي جهان را داراست. اقتصاد اين كشورها رابطه تنگاتنگي با تغييرات جهاني بهاي نفت دارد. اين منطقه يكي از قديميترين حوزههاي برداشت نفت در جهان محسوب ميشود. به همين دليل ذخاير نفت كشورهاي اين منطقه بيشتر از ساير مناطق كره زمين كاهش يافته و فرسودگي ادوات حفاري و استخراج نفت نيز مشهودتر است.
