نويسنده: شقايق جلالي*
در ايران از ميان حوادث گوناگون، بيشترين آسيبها ناشي از تصادفات ترافيكي است. در دنيا به ازاي هر ۱۰ هزار خودرو حدود ۹ نفر كشته ميشوند. در حالي كه در ايران به ازاي اين تعداد خودرو، ۳۷ تن كشته ميشوند. طبق آمارها روزانه ۳۲ ميليارد تومان ضرر اقتصادي ناشي از تصادفات را متحمل ميشويم. هزينههاي اقتصادي و اجتماعي تصادفات رانندگي حدود ۸ درصد توليد ناخالص داخلي است و خبرهايي از اين قبيل در طول هفتهها و ماهها به گوشمان ميرسد و بسياري از اين آسيبها ريشه در رانندگي ما دارد كه خود ناشي از عللي روان شناختي است.
بسياري از ما حداقل يك بار خودمان يا اطرافيانمان دچار حادثه رانندگي شدهايم. فردي را در نظر بگيريد كه خسته از يك روز كاري پر تنش پشت فرمان به سمت خانه مشغول رانندگي است يا در حال هماهنگي يك جلسه مهم پشت فرمان مشغول صحبت با تلفن همراه، ناگهان خودرويي جلوي او ميايستد و با آن تصادف ميكند، راننده خودرويي كه با او برخورد كرده است پياده ميشود و ناراحت و عصباني با چهرهاي برافروخته با او درگير ميشود. يا زماني را در نظر بگيريد كه شما در حال رانندگي هستيد و خودرو پشت سرتان مدام با بوق و چراغ به شما اين پيام را منتقل ميكند كه سريعتر حركت كنيد. وقتي هم از شما سبقت ميگيرد چند كلمه ناسزا ميگويد و ميگذرد. اين رفتارها ممكن است منجر به خشم شما شود و شما هم بخواهيد به نحوي اين رفتار را پاسخ دهيد و. . . به نظر شما اين اتفاقات چه دلايلي ميتواند داشته باشد؟ آيا تنها دليل آن شيوه قانونگذاري و اعمال آن قوانين است؟ يا بايد به دنبال دلايل ديگري هم بگرديم؟
در به وجود آمدن حوادث رانندگي چهار عامل مؤثرند كه شامل عامل انساني، جاده، وسيله نقليه و محيط است. با وجود اينكه دلايل متعددي منجر به وقوع تصادفات رانندگي ميشود در بيشتر اين حوادث عوامل انساني دخيلند. از اين موارد ميتوان به ويژگيهاي روانشناختي اشاره كرد. ويژگيهايي از قبيل اضطراب، خشم، هيجانخواهي، ويژگيهاي شخصيتي، مصرف مواد مخدر و روانگردان، رانندگي در ساعات نامناسب، اختلالات شخصيت، نداشتن تمركز كافي و اعتماد به نفس كاذب. لازم به ذكر است كه عوامل روانشناختي مرتبط با حوادث رانندگي را نميتوان به صورت جزئي و تكبعدي مد نظر قرار داد و بايد با ديدي وسيع به تحليل اين عوامل در ارتباط با هم پرداخت.
از بين عوامل مطرح شده توجه، مهمترين عامل مؤثر در عدم بروز تصادفات است. اين عامل به راننده اين امكان را ميدهد تا در مواقع حساس، توجه خود را از يك موقعيت به موقعيت ديگر تغيير دهد تا از وقوع حوادث تلخ جلوگيري كند.
در خصوص ويژگيهاي شخصيتي مرتبط با سوانح رانندگي، مواردي مثل تكانشگري و سانحهپذيري مطرح شده است. افراد تكانشگر بر خلاف افراد محافظهكار، بدون تأمل قبلي تصميم به انجام كارهايشان ميگيرند. يكي ديگر از سبكهاي رانندگي سانحهپذيري است. افراد سانحهپذير رفتارهايي انجام ميدهند كه منجر به بروز حوادث ميشود. اين افراد كمترين ميزان از ويژگيهايي مانند: توجهمندي، اتخاذ تصميمهاي مناسب، تحملپذيري و توانايي اخذ بهترين تصميم در شرايط سخت را دارند. زماني را در نظر بگيريد كه پشت چراغ قرمز ايستادهايد و هنوز چند ثانيه مانده به سبز شدن چراغ راهنما، راننده پشت سرتان شروع ميكند به بوق زدن كه چرا شما حركت نميكنيد. اگر در مقابل خشونت اين افراد با خونسردي برخورد نكنيد، تبديل به نزاع يا تصادف خواهد شد. بدين ترتيب يكي از عوامل مؤثر و تعيينكننده در سوانح رانندگي، مشكل در تنظيم هيجانهاي منفي نظير خشم است.
سؤالي كه پيش ميآيد اين است كه چرا افراد رفتارهاي پر خطر انجام ميدهند؟ گاهي اعتماد به نفس كاذب منجر به وقوع حوادث رانندگي ميشود. پاسخي كه اين افراد ميدهند اين است كه ما هميشه اين گونه رفتار ميكنيم و هيچ اتفاقي هم نميافتد. اين افراد معتقدند به اندازه كافي توانمند هستند و تصادف رانندگي براي آنان اتفاق نميافتد چراكه ميتوانند در زمان خطر همه چيز را كنترل كنند پس لزومي ندارد قوانين را رعايت كنند، با سرعت بالا ميرانند و از هيچ چيز نميهراسند. باوري كه متأسفانه هزينههاي انساني و مادي بالايي را موجب ميشود. حوادث تبعات زيادي دارند و تصادف رانندگي به طور خاص پيامدهاي متعددي را به دنبال دارد. تجربه اين اتفاق تلخ منجر به خسارات مالي و جاني در سطح خرد و كلان ميشود. يكي از شايعترين اختلالات رايج بعد از تصادفات رانندگي اختلال استرس پس از سانحه است. وضعيت در عرض چند ثانيه از اين رو به آن رو ميشود. فردي را در نظر بگيريد كه تا لحظاتي پيش در كنار خانواده يا دوستانش در حال صحبت و بگو و بخند بوده كه ناگهان شرايط غير قابل كنترل ميشود.
اين گونه است كه فرد به علت قرار گرفتن در شرايط غير متعارف و تجربه صحنه مجروح شدن يا فوت عزيزانش فشار رواني زيادي را تحمل ميكند. در بيشتر مواقع داستان همين جا پايان نمييابد و مدتها بعد از وقوع حادثه، فرد با شنيدن صداي ترمز يا بوق ماشين، آن اتفاق برايش زنده ميشود. حادثه را مدام در خواب ميبيند و هر آنچه را كه از خاطرش رفته بوده دوباره به ياد ميآورد.
گاهي اين شرايط آن قدر طولاني ميشود كه فرد نااميدي، غم و افسردگي را تجربه ميكند. بنابراين تجربه چنين شرايطي سلامت روان و كيفيت زندگي افراد را هم در كوتاه مدت و هم در بلندمدت به شدت تحت تأثير قرار ميدهد.
بسياري از عواملي كه منجر به بروز تصادفات رانندگي ميشوند، خارج از كنترل ماست. تغيير همه آنها براي ما امكانپذير نيست. با اين حال براي اينكه به عنوان يك شهروند، سهم خود را در كاهش تصادفات رانندگي ايفا كنيم، ميتوانيم تصميمات مهمي بگيريم. براي داشتن يك سفر درونشهري يا برونشهري مطمئن و بيدردسر زمانهايي مناسب رانندگي است كه شرايط روانشناختي مناسبي داشته باشيم. اما در جامعه امروزي هميشه اوضاع به اين خوبي پيش نميرود و شرايط كاملاً مناسب تقريباً وجود ندارد. اگرچه ميتوانيم شرايط را خودمان مناسبتر كنيم. مثلاً از ميزان و حجم ترافيك آگاه شويم و براي اينكه استرس و نگراني كمتري براي دير رسيدن تحمل كنيم، كافي است كمي زودتر راه بيفتيم. اما در برخورد با افراد پرخاشگر و عصباني چطور رفتار كنيم؟ يكي از عواملي كه ميتواند به خشم اين گروه از افراد دامن بزند، پاسخ دادن و مقابله به مثل كردن است. تماس چشمي ميتواند شما را ناراحت كند و باعث شود در برابر عمل او واكنش نشان دهيد. پس بهتر است نسبت به رفتارهاي پرخاشگرانه بيتوجهي نشان دهيد و خود را با گوش دادن به موسيقي يا راديو سرگرم كنيد.
صبور باشيد تا سانحه رد شود و برود. آنچه مسلم است يك تصادف رانندگي تنها يك تصادف نيست. اين اتفاق جنبهها و پيامدهاي غير قابل پيشبيني و در بعضي مواقع غيرقابل جبراني دارد و تنها مرتبط با زندگي يك فرد نيست و سرنوشت افراد زيادي را تحت تأثير قرار ميدهد. نقش عوامل روانشناختي در اين زمينه حائز اهميت است. اينكه چگونه باورها، ارزشها، احساسات، هيجانات و انگيزههاي فرد ميتواند نقش اساسي و تعيينكنندهاي در بروز حوادث رانندگي داشته باشد، توجه و همكوشي تك تك افراد جامعه و قانونگذاران به اين مسئله را ميطلبد.
*روانشناس
