جمعیت گم‌شده در بازی آماری!

از 1/8 تا 2/9 آمارهاي متفاوت مسئولان وزارت بهداشت درباره نرخ باروري / يكي از جاهايي كه انگار با بازي آمار مواجه هستيم، آمار و اطلاعاتي است كه در حوزه رشد جمعيت از سوي اشخاص و مسئولان مختلف كشور بيان مي‌شود.

يكي از جاهايي كه انگار با بازي آمار مواجه هستيم، آمار و اطلاعاتي است كه در حوزه رشد جمعيت از سوي اشخاص و مسئولان مختلف كشور بيان مي‌شود. در حالي كه محمد‌اسماعيل مطلق، رئيس مركز سلامت خانواده و جمعيت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي در حاشيه دومين كنگره بين‌المللي توليد مثل و نخستين كنگره علوم سلامت باروري و فرزندآوري در جمع خبرنگاران گفته بود «طبق بررسي‌هاي اوليه اين وزارتخانه در استان‌هاي كشور ميزان باروري كلي از 1/8 يا كمتر از آن به 2/9 فرزند رسيده است»، درست فرداي آن روز علي اكبر سياري، معاون بهداشت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي در همايش «روز ملي جمعيت» در دانشگاه علوم پزشكي تهران گفت: متوسط زايمان هر زن ايراني در دوران باروري از هفت فرزند به 1/8 كاهش يافته است! آمار متناقضي كه واقعيت جمعيت را پنهان مي‌كند.

بازي با آمار واقعيتي است كه در بسياري از مسائل نمود مي‌يابد. نمونه بارز اين بازي را مي‌توان در حوزه جمعيت مشاهده كرد. به باور برخي از كارشناسان اصلاً يكي از دلايلي كه مديران كشورمان دير متوجه شيب تند كاهش رشد جمعيت و رشد پيري آن شدند همين ماجراي بازي با آمار است. حالا هم در همايش‌هايي كه به مناسبت 30 ارديبهشت يعني روز جهاني جمعيت برگزار شد با آمارهاي متفاوتي از نرخ باروري و رشد جمعيت مواجهيم، آن هم آمارهايي كه از سوي مديران يك وزارتخانه ارائه شده است. اگر نرخ باروري 2/9 كه از سوي رئيس مركز سلامت خانواده و جمعيت وزارت بهداشت در دومين كنگره بين‌المللي توليد مثل و نخستين كنگره علوم سلامت باروري و فرزندآوري در سالن همايش‌هاي رازي ارائه شده درست باشد با عنايت به آمار مطلوب 2/1 براي نرخ باروري در كشور و رشد در حد جانشيني، نه فقط برنامه‌هاي افزايش رشد جمعيت بايد متوقف شود بلكه بايد تدبيري براي كاهش نرخ باروري داشته باشيم اما اگر نرخ باروري 1/8 ارائه شده از سوي معاون بهداشتي وزير بهداشت درست باشد، با عنايت به شرايط اجتماعي، ‌كاهش ازدواج و رشد طلاق و افزايش سن ازدواج و كاهش زمان براي فرزند‌آوري هنوز تا رسيدن به نرخ مطلوب باروري يعني 2/1 فاصله زيادي داريم.
 
رشد نامتوازن جمعيت در نقاط مختلف كشور
ماجراي كاهش جمعيت آن هم با شيب تند هرچند موضوعي است كه مي‌توان با استناد به آمار و ارقام صحت و سقمش را اثبات كرد اما موافقان و مخالفاني دارد.

مديركل دفتر آمار و اطلاعات جمعيتي سازمان ثبت احوال كشور كه همواره پوشه‌اي از آمار و ارقام و تحليل‌هاي آماري زير بغل دارد، همواره درباره پيري و شيب كاهش رشد جمعيت هشدار داده است.  
به گفته علي اكبر محزون ايران به عنوان يكي از كشورهايي قلمداد مي‌شود كه شديدترين روند را در كاهش نرخ باروري - تعداد فرزندان هر زن كه به طور ميانگين در طول دوره باروري متولد مي‌شود- دارد و بين 26 كشور منطقه از نظر شاخص باروري داراي رتبه 25 است. وي در همايش روز جمعيت كه در سازمان ثبت احوال برگزار شد، افزود:‌براساس آخرين رصد صورت گرفته جمعيت ايران به مرز 80 ميليون نفر نزديك مي‌شود. ايران از نظر جمعيت در جهان داراي رتبه 17، در آسيا رتبه 9 و در منطقه داراي رتبه سوم است، اما اگر باروري زير سطح جانشيني ادامه يابد در سال‌هاي آينده شاهد توقف رشد جمعيت، كاهش جمعيت و در نتيجه افزايش سالمندي خواهيم بود.  رئيس مركز سلامت خانواده و جمعيت وزارت بهداشت با بيان اينكه طبق بررسي‌هاي اوليه اين وزارتخانه در استان‌هاي كشور ميزان باروري كلي از 1/8 يا كمتر از آن به 2/9 فرزند رسيده، ‌افزود:‌شتاب رشد نرخ باروري در برخي استان‌ها مانند سيستان و بلوچستان، هرمزگان و گلستان «زياد» و سن اميد به زندگي زنان كم و مرگ و مير مادر و كودك بيشتر از استان‌هاي ديگر است.

پنجره جمعيتي هنوز باز است
به باور معاون بهداشتي وزير بهداشت ايران از نظر جمعيت در بهترين موقعيت تاريخي خود به سر مي‌برد و 70 درصد جمعيت كشور در سنين 15 تا 64 سال هستند. وي در همايش «روز ملي جمعيت» گفت: اين دوران پنجره جمعيتي ناميده مي‌شود و فرصت بزرگي براي كشور است كه با مديريتي درست امكاناتي براي سرمايه‌گذاري، اشتغال، ازدواج و مسكن را براي مردم فراهم كند.

 دكتر سياري با اعلام اينكه از دوران پنجره جمعيتي كشور 10 سال گذشته و تنها سه تا چهار دهه از آن باقي مانده، تصريح كرد: از بين رفتن اين فرصت غيرقابل جبران است و جمعيت تنها با توانمندسازي مردم، شرايط اشتغال و سرمايه‌گذاري توسعه پيدا كرده و به طور خودبه خودي توسعه محقق نمي‌شود. معاون بهداشت با بيان اينكه در سال 94، يك ميليون و 500 هزار نوزاد متولد شدند كه نسبت به سال 93، 34 هزار نفر افزايش داشته، گفت: اكنون يك سوم جمعيت كشور در سنين 15 تا 29 سالگي هستند كه نياز به كار، مسكن و ازدواج دارند.   وي افزود: رشد جمعيت كشور از 3/9  درصد در دهه 50 و 60 به 1/3 درصد در دهه 80 كاهش يافته، جمعيت كشور در مدت 35 سال، 2/3  برابر و در مناطق شهري پنج برابر شده اما نيازهاي مردم مطابق با رشد آنها تأمين نشده است.

دكتر سياري با بيان اينكه متوسط زايمان هر زن ايراني در دوران باروري از هفت فرزند به 1/8 كاهش يافته، اظهار كرد: حد جايگزين جمعيتي در كشور 2/1 است. اين امر هشداري براي ايران محسوب می‌شود كه در بسياري از كشورها با شواهد علمي و سياست‌هاي جمعيتي اين مشكل را حل كرده‌اند.
 
برنامه‌اي كه دير شده
با تمام اينها حتي اگر پنجره جمعيتي هم باز باشد مشكل اصلي جامعه ما يعني پيري جمعيت همچنان پابرجاست.
محمدجواد محمودي، رئيس كميسيون مطالعات و پايش سياست‌‌هاي جمعيتي شوراي عالي انقلاب فرهنگي در گفت‌وگو با «جوان» در اين رابطه مي‌گويد: وظيفه هر دولت مستقر اين است كه به اين پنجره جمعيتي اهميت بدهد اما در كنارش بايد براي آينده سالخوردگان جمعيت ايران كه بيش از سه برابر افراد زير 15 سال در حال رشد است، تمهيداتي انديشيده شود؛ امري كه به‌زعم بسياري از جمعيت‌شناسان همين الان هم دير شده است.
 ما وقتي با يك موج سالمند مواجه شويم نمي‌توانيم براي آنها برنامه‌ريزي كنيم فقط بايد در برنامه‌هاي جاري مديريت‌شان كنيم. اما اگر بخواهيم براي سالمندي آينده جمعيت ايران برنامه داشته باشيم همين الان هم براي آغاز كار و برنامه‌ريزي براي اين موضوع دير است.