رئيس سازمان حفاظت از محيط زيست صبح روز گذشته در نشست صبحانه كاري اتاق بازرگاني، صنايع، معادن و كشاورزي ايران در ميان موضوعات طرح شده اين نشست، موضوع «آب مجازي» را نيز مطرح كرد. دكتر معصومه ابتكار اعتقاد دارد كه يكي از راهكارهاي كشورها در حفظ محيطزيست، نگاه به آب به عنوان آب مجازي است. در اين مقال آب براي ايران مهمترين و حساسترين منبع حتي نسبت به منابع فسيلي و نفت است و به طور حتم بايد در تجارت، موضوع آب «مجازي» و «تجارت آب» ديده شود.
طرح موضوع «تجارت آب» و «آب مجازي» و توجهي كه بايد درعرصه بازرگاني به اين موضوع شود و به عنوان يكي از اولويتهاي اصلي در امر واردات لحاظ گردد، نه تنها امري لازم الاجراست، بلكه احساس ميشود كه دولتهاي گذشته بايد قبل از جدي شدن بحران آب، اين موضوع را در قالب ضرورتي حياتي مد نظر قرار ميدادند تا به اين وسيله مانع از هدر روي اين اكسير حياتبخش شوند!
با اين حال چند سؤال و ابهام مطرح است كه در ادامه به اهم آنها اشاره ميشود. اما قبل از پرداختن به موضوع لازم است تعريف كاملتري از آب مجازي ارائه شود.
يك: براي رفع هر گونه ابهامي در مورد آب مجازي، قبل از هر چيز تعريفي كوتاه در مورد آب مجازي ارائه ميشود. «آب مجازي» به ميزان آبي ميگويند كه براي توليد يك محصول استفاده ميشود، به طور مثال اگر براي توليد يك كيلوگرم گندم، يك ليتر آب مصرف شود، آن ميزان آب مصرف شده را «آب مجازي» مينامند. آمار دقيق محاسبات آب مجازي ميگويد كه براي توليد يك كيلو قهوه140ليترآب مصرف ميشود. همچنين براي توليد يك كيلوشير200، پرتقال50 و سيب70 ليتر آب مصرف ميشود. بنابراين با واردات يك كيلو پرتقال عملا 50ليتر آب براي مصارف ضروريتردرآبخوانها ذخيره ميماند.
دو: ناگفته پيداست كه واردات آب مجازي به پديده مذموم مصرف گرايي دامن ميزند. اين در حالي است كه طبق آماري كه چندي پيش توسط روابط عمومي معاونت علمي و فناوري رياست جمهوري منتشر شد، ايران بهدليل واردات گسترده محصولات كشاورزي و دامي به ويژه در چند سال اخير، يكي از بزرگترين واردكنندگان آب مجازي در سطح جهان بوده است، با اين حال عجيب است كه هنوز واردات مواد غذايي با هدف تجارت آب مجازي صورت نگرفته است. بنابراين اين نگراني وجود دارد كه با واردات آب مجازي اوضاع عرصه هايي چون كشاورزي و صنعت بيشتر از پيش به مخاطره بيفتد.
سه: مثلاً اگرقرار باشد محصولي چون شير به دليل مصرف آب زياد به كشور وارد شود، تكليف گاوداريها يا دامداراني كه با هدف توليد شير به امر گاوداري ميپردازند چه خواهد بود؟
چهار: دولت براي متضرر نشدن برخي از كشاورزان كه به دلايل انكارناپذيري مجبور به توليد محصولاتي هستند كه جزو محصولات «آببر» محسوب ميشوند، چه بر نامهاي دارد و آيا امكانات اوليه تغيير الگوي كشت را در اختيار آنان قرار ميدهد يا خير؟ و آيا اصولاً پيشبينيها و زيرساختهايي از اين دست براي تجارت آب و واردات آب مجازي فراهم شده است؟
پنج: با چنين اوضاع و احوالي دولت بايد برنامهاي توجيهي در راستاي محدود كردن كشاورزي سنتي به كشاورزاني ارائه دهد كه كماكان برتداوم كشاورزي سنتي و آببر اصرار دارند و به اين وسيله نه تنها راندمان و بهرهوري را افزايش دهد بلكه از اين طريق از هدر روي آب جلوگيري به عمل آورد. از سوي ديگر دولت بايد با ارائه تسهيلات، كشاورزان را تشويق نمايد كه به سمت و سوي كشاورزي دانش بنيان و مديريت منابع آب حركت كنند.
