وقتي فرزندان ما تغذيه درست و سالمي داشته باشند ميتوانند رفتار درستي هم از خود نشان دهند. در واقع اهميت وجود مواد غذايي از جمله ويتامينها، پروتئينها، چربيها و... در بدن آنها همان قدر ضروري است كه كمبود و نداشتن اين مواد غذايي ميتواند بر روح و روان و حتي رفتار كودك تأثيرگذار باشد. همچنان كه بعضي از مواد غذايي مستقيماً به كاركرد مغز و تشكيل بافتها و ترميم سلولهاي مغز دخالت دارند، ناخودآگاه كمبود آنان باعث اختلالهاي مغزي و نارساييهاي عصبي و رواني در فرزند ميشود. استفاده از يك برنامه غذايي مناسب و سالم كه حاوي انرژي و پروتئين و غني از مواد مغذي باشد ميتواند باعث افزايش قدرت يادگيري و همچنين بهبود عملكرد حافظه فرزندانتان باشد و از طرف ديگر يك برنامه غذايي و رژيم غذايي ناصحيح و غلط ميتواند اثر مخربي بر سلامت جسم و روان او بگذارد. براي داشتن فرزنداني سالم بايد برنامهاي مناسب و مبتني بر دانش براي تغذيه او طراحي كنيد. خواندن اين مطلب به شما در اين زمينه كمك ميكند.
رژيم غذايي كامل متعادل براي كودكبهترين رژيم غذايي براي تأمين كردن نيازهاي روزانه كودك در حال رشد، رژيم غذايي متعادل است. در سال اول تولد، شير مادر يا جايگزين آن منبع اساسي تغذيه اوست اما از زمانيكه مادر براي كودك خود كمك غذاها را آغاز ميكند بايد به تدريج رژيمي را براي او در نظر بگيرد. همين طور كه سن او بالاتر ميرود بايد از هر پنج گروه، مواد غذايي را برايش تأمين كند. بهطور مثال در پنج سال اول زندگي، كودكان به كربوهيدراتها و پروتئينها و... نياز فراوان دارند تا سريعتر رشد و نمو كنند. همچنين مصرف يك نوشيدني سالم و طبيعي مثل آب، در اين موضوع ميتواند به نحوه چشمگيري دخيل باشد زيرا كودكان خردسال ما در معرض آبزدايي بدن هستند و اين نكته را والدين گرامي مخصوصاً مادر بايد كنترل كند.
اهميت صبحانه و ميانوعدههااز بين وعدههاي غذايي، صبحانه بيشترين و مهمترين نقش را دارد. اگر صبحانه حاوي مواد غذايي شيرين باشد باعث افزايش ميزان يادگيري ميشود. صبحانه بايد كامل باشد يعني از مواد مغذي و انرژيزايي همچون تخممرغ ، نان و پنير و گردو، عسل و حتي تركيبي از خشكبار باشد و چون در بين روز فرزند از وعده غذايي ديگري استفاده نميكند بهتر است به او كشمش و انواع برگه و ميوه داده شود، زيرا انواع مغزها به علت دارا بودن ويتامينها و مواد معدني متنوعي كه دارند براي رشد جسمي و تقويت ذهني كودكان مؤثر هستند. بنابراين ميتوان آنها را به عنوان يك ميان وعده بسيار مناسب براي دانشآموزان قلمداد كرد. البته براي كودكاني كه توانايي جويدن خشكبار را ندارند (به علت تعداد كم دندانها) يا (به علت نداشتن يا خرابي دندان) بهتر است خشكبار را آسياب كرد و در اختيارشان قرار داد. چه بهتر كه در كيف مدرسه فرزند خود به جاي يك كيف پول كه از بوفه مدرسه هلهوهوله بخرند يك بسته از انواع ميوههاي خشك و مويز و كشمش يا حتي تكههايي از ميوههاي خام باشد مثل تكهاي از سيب يا هر نوع ميوهاي كه در آن فصل از سال وجود دارد. بعضي از مادران فقط ميخواهند فرزندشان چيزي در مدرسه بخورد يا اينكه چون حوصله ندارند و ميخواهند اين موضوع را از سر خود باز كنند به كودك خود پول ميدهند كه اين كار واقعاً اشتباه است و ظلمي است در حق او.
توصيه به والدين و به ويژه مادران اين است كه فرزندان خود را به خوردن صبحانه تشويق كنيد. حتي شده با خريدن جايزه و بردن آنان به گردشهاي نيمروزي در ايام تعطيلات، آنها را به خوردن صبحانه علاقهمند كنيد. دومين نكته اينكه گاهي اوقات بچهها دوست دارند در وعده صبحانه از غذاهاي پخته استفاده كنند، اين هيچ ايرادي ندارد. اگر مادر مقداري از خواب خود را كم كند ميتواند صبحانه مورد علاقه فرزندش را تأمين نمايد مثل املت، عدسي و لوبيا. سعي كنيد در هر وعده صبحانه فرزندتان از مواد شيرين طبيعي مثل عسل بيشترين استفاده را ببرد و آن را در برنامه صبحانه كودكتان بگنجانيد.
چربي براي تأمين انرژي كودك لازم استچربي بخشي بسيار مهم از انرژي ذخيره كودكان و نوجوانان و فاكتور بسيار مهمتري در امر تغذيه و رشد آنان به شمار ميآيد. طوري كه كودكان درصدي از انرژي خود را از منابع ذخيره شده چربي در بدن تأمين ميكنند و در صورتي كه كودكان اين منابع را نداشته باشند يا اينكه نتوانند اين مواد غذايي حاوي چربي را در خود تأمين كنند به ناچار از ذخيره چربي بدن استفاده ميكنند و به تناسب لاغر ميشوند اما بايد دانست كه مصرف بيش از حد و بي رويه چربي ميتواند كلسترول خون آنان را بالا ببرد. چربيها از دو نوع اشباع شده و اشباع نشده تشكيل شدهاند و هر كدام خصوصيات خود را دارند. چربيهاي اشباع شده از منابع حيواني و غذاهاي آماده كه حاوي روغن نباتي هستند به دست ميآيند، اما چربيهاي اشباع نشده خطرات كمتري دارند و موجب بالا رفتن كلسترول خون نميشوند مانند گوشت سفيد، ماهي، انواع روغنهاي گياهي مثل زيتون، كنجد و آفتابگردان. البته شير و پنير هم جزو چربيهاي اشباع شده هستند اما چون منابع خوبي از نظر كلسيم و پروتئين هستند ناچاريم آنها را به كودكانمان بدهيم.
انواع تأمينكننده پروتئين را فراموش نكنيدپروتئين براي رشد و بازسازي و مرمت بافتهاي سلولي بدن بسيار ضروري و مفيد است. مقاومت بدن در برابر بيماريها و عفونتها رابطه مستقيم با مقدار پروتئين لازم در بدن دارد. هرچقدر مقدار پروتئين دريافتي بيشتر باشد مقاومت و استحكام بدن بالا ميرود و هر چقدر مقاومت و استحكام بدن در رابطه با بيماريها و عفونتها كاهش يابد مقدار پروتئين بدن كم است. به عبارت ديگر ميتوان گفت اگر پروتئين بدن تأمين نشود، بدن دچار ضعف شده و در برابر بيماريها و عفونتها از خود عكسالعمل نشان ميدهد و در نتيجه مقاومت بدن پايين ميآيد. پروتئينها از موادي به نام اسيدهاي آمينه تشكيل ميشوند كه در مواد لبني به طور كامل موجود است و بعضيها را بدن ميتواند بسازد و بعضي ديگر بايد از مواد غذايي و منابع ديگر تأمين و دريافت شوند. لازم به ذكر است كه «سويا» تنها ماده غذايي گياهي است كه همه اسيدهاي آمينه لازم را داراست و از لحاظ پروتئين حيواني نيز «شير» همه اسيدهاي آمينه لازم را دارد اما غذاهاي ديگر اينطور نيستند و بايد با هم تركيب شوند. مثلاً براي پختن حبوبات بهتر است مقدار كمي گوشت به آن افزوده شود تا پروتئين مورد نياز بدن تأمين گردد. در مورد استفاده كودكان زير شش سال نسبت به دريافت پروتئين بايد بدانيم كه عمده غذاي كودك نبايد پروتئيندار باشد بلكه مصرف پروتئين بيش از حد در كودكان بر كليههاي در حال رشد آنان تأثير مستقيم و منفي ميگذارد، پس در مصرف آن بايد اعتدال وجود داشته باشد.
كربوهيدراتهاي تصفيه شده و تصفيه نشده اين گروه از مواد غذايي منبع بسيار مهمي براي تأمين انرژي بدن هستند. هر دو كربوهيدراتها در بدن به قند خون تبديل ميشوند و انرژي مورد نياز بدن را تأمين ميكنند. كربوهيدراتهاي تصفيه شده مثل قند، شكر، شكلاتها و... حين به عمل آمدن، الياف طبيعي آنها گرفته ميشود و بيشتر مواد غذايي ارزشمند و مفيد خود را از دست ميدهند. اما بر عكس، دسته دوم يعني كربوهيدراتهاي كامل همچون آرد، سيبزميني، سوپ و...، غذاهايي سرشار از انرژي هستند كه تمامي الياف و مواد معدني و ويتامينهاي آنان حفظ شده است. پس ميتوان نتيجه گرفت كه كربوهيدراتهاي كامل براي بدن مفيدترند.
نقش حياتي ويتامينها در رشد سلولهاجگر، تخممرغ، هويج، فلفل قرمز، ذرت، گوجهفرنگي، هندوانه، زردآلو، انبه، گوشت، سبزيجات، لبنيات، موز، توت فرنگي، كيوي، ماهي آزاد، ماهي تن، ساردين، شير، پنير، آجيل و انواع روغنهاي گياهي سرشار از ويتامينها هستند. ويتامينها براي سلامت و رشد بدن كودك و نوجوان ضروري و لازم هستند و نقش مهم و حياتي در رشد سلولها بازي ميكنند چنانكه كمبود آنها به ساختار سلولي آسيب ميرساند. ويتامينهاي ضروري شامل ويتامينهاي A-E-D-C-B-K ميباشد كه برخي از آنها ميتوانند در آب حل شوند يعني محلول در آب هستند و برخي ديگر محلول در چربي هستند. بايد توجه داشت ويتامينهايي مانند ويتامين B و C كه در آب محلول هستند بر اثر حرارت زياد از بين ميروند بنابراين از حرارت دادن بيش از حد اين مواد كه حاوي اين ويتامينها هستند بايد جلوگيري كرد. ويتامينها در ميوهها، سبزيجات، گوشت و سيبزميني فراوان يافت ميشوند. منابع اصلي ويتامينها در گوجه فرنگي، جگر، سويا و... وجود دارد و منابع ويتامين c در مركبات، سيبزميني، فلفل، كيوي و... وجود دارد. اما ويتامينهاي ديگري مثل A-D-E-K كه در چربيها محلولند براي رشد، مبارزه با عفونت و… ضروري ميباشند. ويتامين A به سلامت پوست، سلامت بينايي و استحكام استخوانها كمك ميكند و در هويج، ذرت، گوجهفرنگي، انبه، زردآلو، هندوانه، جگر و... فراوان است. ويتامين D نيز براي پوست ضروري بوده و است و پوست با قرار گرفتن در معرض نور خورشيد آن را ميسازد و براي جذب كلسيم و فسفر در جهت سلامت استخوانها و دندانها لازم و ضروري است. منابع غني و فراوان اين ويتامين در ماهي آزاد، ساردين، شير، پنير و تخممرغ يافت ميشود. ويتامين E براي سالم ماندن ساختار سلولهاي بدن لازم و مفيد ميباشد و به ماندگاري و سلامت سلولهاي قرمز خون كمك شاياني ميكند. منابع غني آن شامل انواع و اقسام روغنهاي گياهي، جوانه گندم، انواع آجيل و خشكبار است.
مواد معدني لازم براي رشد ذهني كودكان آيا ميدانيد كودكي كه به دنيا ميآيد حدوداً تا يك سالگي آهن در بدن خود ذخيره دارد. نياز كودك بعد از شش ماهگي به آهن بايد از طريق قطره آهن يا غذاهايي كه حاوي آهن هستند تأمين شود چراكه كمبود آهن در بدن كودك منجر به بيماري كمخوني شده كه بعدها اين عارضه خود را به صورت فقر آهن در اثر كمبود آهن در خون يا فقر آهن در اثر كمبود آهن در مواد غذايي نشان ميدهد. وجود آهن در برنامه غذايي بسيار ضروري است و علاوه بر تأثير رشد جسماني براي رشد ذهني كودكان نيز لازم است. كمخوني در كودكان ميتواند با نشانههايي از قبيل كاهش قدرت يادگيري و ضريب هوشي در آنها و تمايل نشان ندادن به بازي از جمله ورزش در مدرسه و مرتب بيمار شدن آنها و در آخر كاهش يا بدتر از آن حتي توقف رشد قدي كودك بينجامد. بنابراين توجه به رژيم غذايي كه آهن كافي در آن وجود داشته باشد در دوران 6 تا 12 ماهگي براي كودك از اهميت فراواني برخوردار است. منابع آهني كه در اين دوره بايد از آنها استفاده شود عبارتند از گوشت قرمز، ماهيهاي روغني و... همچنين استفاده از ويتامينهايي مانند ويتامينC در جذب آهن موثر است. سبزيجاتي مانند كاهو، اسفناج، كلم و عدس منابع خوبي براي مواد معدني مورد نياز بدن از جمله آهن ميباشند.
مصرف روي را ميتوان موثر در رشد طبيعي بدن و سلامت دستگاه ايمني بدن در برابر انواع بيماريها دانست. اگر نياز روزمره بدن از طريق رژيم غذايي برآورده شود دستگاه ايمني كاركرد مؤثرتري در بدن دارد. همچنين مصرف روي در رشد موها و سلامت آنها موثر است. كمبود روي در كودكان ميتواند حافظه آنها را ضعيف كند. كمبود روي باعث تغييراتي در حافظه و تمركز فكري در كودكان ميشود. منابع غني روي را ميتوان در غلات، حبوبات، دانههاي سبوسدار و گوشت قرمز دريافت كرد.
آب، معجزهاي كه استفاده نميكنيماز فوايد آب، اين نعمت خدادادي كمتر اطلاع داريم. گاهي از خوردن آن در طول روز كه حداقل بايد روزي هفت تا هشت ليوان بنوشيم غفلت ميكنيم. كودكان از خردسالي نياز مبرم به آب دارند، البته كودكاني كه با شير مادر تغذيه ميشوند عطش و تشنگيشان نسبت به آب كمتر است چراكه شير مادر خود مايعات لازم و مفيد را براي بدن كودك تأمين ميكند. اما كودكاني كه با شير خشك تغذيه ميشوند بايد طي روز چند قطره آب به آنان داد البته با مشورت پزشك متخصص كودك بايد اين كار انجام شود. آب بهتر است از آب لولهكشي و جوشيده و در نهايت سرد شده باشد كه تمام باكتريهاي آب از بين رفته باشد. هيچگاه به جاي آب به كودك خود مايعات ديگر ندهيد مخصوصاً مايعات قندي و نوشيدنيهاي گازدار چراكه ذائقه او از كودكي به اين نوشيدنيها عادت ميكند. توصيه شده است كه حتي آب معدني هم به كودك ندهيد و حتي در رژيم غذايي او هم نگنجانيد، حتي در پخت و پز، چراكه شما از ميكروبهاي داخل آن آگاه نيستيد. اگر مقدار سديم موجود در آب معدني بيشتر از حد معمول باشد يا بيشتر از ميزباني باشد كه بدن روزانه به آن نياز دارد، موجب بيماري در فرزند ميشود.
