در برخي اقتضاي هزينه كردن بيشتر است و در بعضي به ثروت و هزينههاي كلان نياز نيست و اين تفاوت برخاسته از نيازهاي طبيعي جامعه است. بنابراين اگر در قسمت پر هزينه ثروت كمتري مصرف شود يا در بخش كمهزينه ثروت بيشتري خرج شود، تعادل جامعه و زندگي بر هم خواهد خورد و از اين روست كه اسراف در اسلام حرام شمرده شده است.
مصرف صحيح در آيات الهي
در قرآن كريم به بهرهبرداري از نعمتهاي الهي بسيار سفارش شده و همه اين سفارشها هم درباره كار و توليد و اهميت اين دو براي ايجاد زمينه مصرف درست در جهت رشد و تعالي انسان است. مصرف نيز براي تأمين نيازهاي فردي يا اجتماعي است.
در اين زمينه خداي سبحان ميفرمايند: يَأَيهُّا الَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تحَرِّمُواْ طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَ لَا تَعْتَدُواْ إِنَّ اللَّهَ لَا يحِبُّ الْمُعْتَدِين: اى كسانى كه ايمان آوردهايد، چيزهاى پاكيزهاى را كه خدا بر شما حلال كرده است حرام مكنيد و از حد درمگذريد كه خدا تجاوزكنندگان از حد را دوست ندارد.
آفريدگار متعال مال و ثروت را نعمت و موهبت خود به بندگان و زمينه شكرگزاري آنان شمرده و ميفرمايد: وَ لَقَدْ مَكَّنَّاكُمْ فىِ الْأَرْضِ وَ جَعَلْنَا لَكُمْ فِيهَا مَعَايِشَ قَلِيلًا مَّا تَشْكُرُون: در زمين جايگاهتان داديم و راههاى معيشت و زندگي را در آن قرار داديم و چه اندك سپاس مىگزاريد.
انواع مصرف
مصرف در نگرش الهي حدودي دارد كه انسان را در رشد فردي و جمعي ياري ميدهد و اگر از حدود آن كاسته يا بر آن افزوده شود، نظام معيشت آسيب ميبيند؛ امساك در هزينه كردن و نيز محروم كردن ديگران از نعمتهاي الهي بخل است و زيادهروي در هزينه كردن اسراف شمرده ميشود، بنابراين مصرف از هر دو سو محدوديت دارد و تجاوز از آن ملامت و تنها به اعتدال و ميانهروي در آن سفارش شده و بر اساس آيات و روايات ميتوان مصرف را به سه نوع تقسيم كرد:
1) مصرف بخيلانه: طبق تعريف رسول اكرم (ص) بخيل به كسي ميگويند كه ميخورد و نميبخشد. امام صادق (ع) در پرهيز از بخل چنين ميفرمايند: من بريء من البخل نال الشّرف: هر كس از بخل دوري كند به شرف نائل آيد. همچنين در حديثي ديگر آمده است: ليست لبخيل راحة: بخيل آسايش ندارد.
2) مصرف مسرفانه: امام صادق (ع) در معرفي اسراف ميفرمايند: إنّما الإسراف فيما أفسد المال و أضرّ بالبدن: اسراف آن است كه براي مال فسادآور و براي بدن زيانآور باشد. نهي از اسراف به صورت عاطفي در قرآن كريم نيز بيان شده است. كلوا و اشربوا و لا تسرفوا إنّه لايحبّ المسرفين: بخوريد و بياشاميد و اسراف نكنيد كه خداوند مسرفان را دوست ندارد. طبق فرموده امام علي (ع) اسرافگر سه نشانه دارد. چيزي را كه براي او نيست و بهتر است نخورد ميخورد، چيزي را خوب است نپوشد و لزومي ندارد ميپوشد و شيئي كه مورد نياز نيست ميخرد.
3) معيشت معتدل: در تعاليم آسماني اسلام بر تشويق به توليد و اعتدال و قناعت در مصرف تأكيد شده است. آيات و روايات زيادي بر اين اصل دلالت دارد. رفاه و آسايش واقعي آدمي در مصرف بيرويه نيست، بلكه در بينيازي و عدموابستگي به ديگران است.
اگر انسان بتواند خود را از تعلقات دنيايي برهاند و بينياز سازد راحتتر زندگي خواهد كرد تا اينكه با مصرف بيحساب آن امور خود را بينياز كند، برخي خود را از مسكن مجلل و بسياري از زوائد زندگي بينياز ميبينند اما گروهي ديگر با بهرهمندي از اين امور خود را بينياز ميپندارد. به روايت امام رضا (ع) پيامبر اكرم (ص) به گروهي از مومنان فرمودند: آنچه در آن سكونت نداريد مسازيد، آن چه نميخوريد انباشته نكنيد و تقواي خدا را پيشه كنيد.
معيشت معتدل مورد تاييد اسلام و بخل و اسراف كه دو مرز مصرف شناخته شد مورد نكوهش قرار گرفته است. در اين ميان اسراف مورد توجهتر است؛ چراكه در جامعه امروزي با وجود چشم و همچشمي و تجملگرايي، اسراف جلوه بيشتري به خود گرفته است.
زيانهاي اسراف
از منظر روايات اسراف علاوه بر عقوبت اخروي و عدم رضايت خداوند شامل ضرر و زيان دنيوي نيز ميشود كه برخي از آنها عبارتند از:
فقر و محروميت از روزي: رسولخدا(ص) ميفرمايند: هر كس اسراف را پيشه خود كند از روزي خدا محروم ميشود.
منع از خودسازي: از امير مؤمنان، حضرت علي(ع) روايت است كه: وَيحَ المسرف ما أبعده عن صلاحِ نفسه و استدراك أمره: واي بر اسرافگر، چقدر از اصلاح خود و جبران كارش دور است.
عدم استجابت دعا: امام صادق (ع) ميفرمايند: أربعةٌ لا تستجاب دعوةٌ، رجلٌ كان له مالٌ فأفسده فيقول اللّهم ارزقني: دعاي كسي كه مال خود را تباه كند و به اندازه خود خرج نكند و از خدا روزي بخواهد مستجاب نميشود.
بركات پرهيز از اسراف
با بيان سه روايت از معصومين (ع) به راحتي ميتوان خير و مصلحت زندگي را در عدماسراف فهميد. امام صادق (عليهالسلام) يكي از نشانههاي مومن را پرهيز از اسراف معرفي ميكند. در نتيجه كساني كه ادعاي اسلام و ايمان دارند و اسراف در زندگي را عادي ميشمارند، بهتر است كمي خود را اصلاح كنند.
در بيان امير مؤمنان، علي (ع) يكي از مصاديق شرف و شخصيت انسان در خودداري از اسراف است. پس كساني كه تجملات و چشم و همچشمي را نشانه بزرگمنشي و شخصيت والا ميدانند بفهمند كه دستور اسلام غير از تفكر غلط آنها است و مدعي اسلام نباشند.
برخي بركات و نتايج مصرف درست و دوري از اسراف به قرار زير است:
رزق الهي، اولين اثر اعتدال: در اين باره رسول خدا(ص) ميفرمايند: هر كس در معيشت ميانهروي كند خدا او را روزي ميبخشد و هر كس اسراف كند از روزي محروم ميشود. صيانت از فقر: طبق فرمايش حضرت رسول(ص) كسي كه اعتدال و ميانهروي داشته باشد فقير نميشود و مايه بينيازي است، همچنين امام صادق(ع) طبق روايتي فقير نشدن را براي اعتدالگرايان ضمانت ميكند. نشانه كمال و انسانيت: اگر در مبحث مهمي مانند مصرف و اقتصاد معيشت به اسلام رجوع كنيم، خواهيم ديد كه سخن اسلام ميانهروي است نه كمتر و نه بيشتر. اما در جامعه كنوني ملاحظه ميكنيم كه چگونه با ورود فرهنگ غلط و بيگانه انسانها به خاطر تجملگرايي به مشكلاتي غيرقابل جبران برخوردهاند.
امام علي(ع) ميفرمايند: تقدير و اندازهگيري در معيشت نشانه كمال انساني است. حال ميتوان نتيجه گرفت كه اولاً اسلام در تمامي ابعاد زندگي انسان نقش دارد و برنامه سعادت و پيروزي را براي انسان رقم زده است و صرفاً مربوط به امور فردي نيست كه بعضي از مثلاً روشنفكران ميگويند اصل دل و قلب انسان است و هر چيز جاي خود را دارد و به راحتي گناهان خود را توجيه ميكنند و منجر به مشكلات زيادي در خود و اجتماع ميشوند.
*پژوهشگر حوزه علميه
