روز گذشته سالگرد قتل اميركبير، سياستمدار خوشنام و آيندهانديش ايراني در حمام فين كاشان بود. اميركبير 14 سال زودتر از ژاپنيها به فكر انجام برنامههاي اصلاحي در كشور افتاد. برنامههاي اصلاحي اميركبير در ايران با آنكه بسيار پيشروتر از زمان خود و كشورهاي منطقه بود، از سوي سيستم فاسد قاجار پسزده شد و نفوذ انگليس در دربار ناصري عاقبت شومي را براي صدراعظم ايراندوست رقم زد. قتل تراژديك اميركبير يكي از موضوعاتي است كه چه در ادبيات و چه هنرهاي نمايشي و اين اواخر در سينما و تلويزيون به آن پرداخته شده است. هماكنون يكي از بزرگترين مؤسسات انتشاراتي كشورمان به نام «اميركبير» مزين است و چند كتاب درباره زندگي اين سياستمدار خوشنام نوشته شده كه از آن جمله ميتوان به كتابهاي تاريخي مانند «اميركبير و ايران» نوشته فريدون آدميت، «ميرزاتقيخان اميركبير» نوشته ايرج افشار، «زندگاني ميرزاتقيخان اميركبير» نوشته حسين مكي، «اسناد و نامههاي اميركبير» نوشته سيدعلي آلداوود، «سياست خارجي اميركبير» نوشته عليرضا كاوهچيلي، «غروب در پگاه: اميركبير قرباني استبداد و استعمار» به قلم بهرام افراسيابي، «اميركبير» نوشته دكتر علياكبر ولايتي و اميركبير يا قهرمان مبارزه با استعمار آيتالله هاشميرفسنجاني، اشاره كرد.
در عالم سينما و تلويزيون نيز چند اثر توليد شده كه در آن به صورت مستقيم يا ضمني زندگي اميركبير به تصوير كشيده شده است. در سال 54 بود كه علي حاتمي مجموعه تلويزيوني «سلطان صاحبقران» را براي راديو تلويزيون ملي ايران توليد كرد. در اين سريال ناصر ملكمطيعي در نقش اميركبير ظاهر شد. استقبال مردم از «سلطان صاحبقران» باعث شد تا اين مجموعه تلويزيوني بازپخش شود. بعد از پيروزي انقلاب اسلامي نيز زندگي اميركبير به عنوان يكي از اولين سريالهاي توليد شده در دوران انقلاب اسلامي ساخته شود. در اين سريال كه به نويسندگي پرويز جاهد توليد شد، سعيد نيكپور علاوه بر كارگرداني در نقش اميركبير نيز حضور داشت. سعيد نيكپور بعد از ساخت اين مجموعه از ايران مهاجرت كرد و به هلند رفت. جالب اينجاست كه در مراسمي كه به افتخار حضور اين بازيگر ايراني در هلند گرفته ميشود بنر بسيار بزرگي از نيكپور در نقش اميركبير از سوي هلنديها تهيه و نصب ميشود. در سال 71 فيلم سينمايي ناصرالدين شاه آكتور سينما به كارگرداني محسن مخملباف توليد شد. در اين فيلم داريوش ارجمند در نقش اميركبير ايفاي نقش كرد. محمدرضا ورزي در سريال «سالهاي مشروطه» ايفاي نقش اميركبير را به محمد صادقي سپرد. با اديت اين مجموعه سريال جديدي به نام «صدراعظم» متولد شد كه به طور مستقيم به زندگي اميركبير مربوط ميشد. با اين وجود هنوز اميركبير علي حاتمي و نيكپور از جمله خاطرهانگيزترين اميركبيرهاي هنري به شمار ميروند كه از تلويزيون ديده شدهاند.
اميركبير در آثار نمايشي نيز داشته است، اما از آنجايي كه فعاليتهاي سينمايي و تلويزيوني مدونتر و محدودترند اسامي تئاترهايي كه در آن كاراكتر اميركبير حضور داشته چندان در اختيار نيست. براي نمونه تئاتر اميركبير توانست سال گذشته جايزه تئاتر منطقهاي را در قم به خود اختصاص دهد، اما اين كار در سالهاي اصلي نمايش اجرايي نداشت. در مقابل اما اجراي همزمان دو اثر نمايشي با موضوع قتل اميركبير جالب توجه است. دكتر علي رفيعي در نمايش «تئاتر خاطرات و كابوسهاي يك جامهدار از زندگي و قتل ميرزاتقيخان فراهاني» را يك بار در دهه 50 روي صحنه برد كه توقيف شد. اين كارگردان در اجراي جديد نمايش خود ايفاي نقش اميركبير را به مهدي سلطاني سپرده است. سلطاني در اين نمايش بيشتر از اينكه شبيه اميركبير باشد به ژانوالژاني شبيه است كه ميخواهد كوزت ايران را نجات دهد. همزمان با اين نمايش، تئاتر «حكايت فين به روايت جن جين» به نويسندگي و كارگرداني ابوالفضل حاجعليخاني در مجموعه تئاتر باران در حال اجراست. نمايشي ايراني و كمادعا كه علاوه بر ايجاد محيطي شاد به روايت زندگي اميركبير پرداخته است. نمايشي ميتوانست با مهرباني مديران تئاتر اجراي بهتري نيز به دست آورد.
زندگي پرفراز و نشيب اميركبير و قتل وي آنقدر بار دراماتيك دارد كه صرف ساخت چند اثر نمايشي را نميتوان به عنوان اداي دين هنر به صاحت اين سياستمدار بينظير دانست.
