مسئله تهديدات تروريستي در سالهاي اخير با توجه به رشد قارچگونه گروههاي تروريستي در مقاطع مختلف جهان از اهميت فزايندهاي برخوردار شده است. در اين ميان با توجه به سابقه گروههاي تروريستي در قفقاز شمالي روسيه و تحركات و اقدامات آنها در چند سال گذشته، براي دولتمردان كرملين مقابله با تهديدات اولويتي خاص پيدا كرده است. در اين راستا شاهد اقدام جديدي از جانب مسكو براي مقابله با تهديدات تروريستي در نقاط ساحلي مهم اين كشور هستيم.
ايجاد مراكز ضدتروريستي
روسيه مراكز عملياتي ضدتروريسم در چندين منطقه ساحلي مهم از جمله درياي خزر، شبهجزيره كريمه، شرق دور و شمالگان ايجاد ميكند. در اين راستا ولاديمير پوتين رئيسجمهور روسيه روز شنبه 5 دي دستور داد واحدهاي عملياتي مبارزه با تروريسم در چندين منطقه ساحلي اين كشور ايجاد شود. بنا بر اعلام كاخ كرملين، اين واحدها قرار است در «كاسپيسك» در حاشيه درياي خزر، «مورمانسك» در شمال غرب روسيه و نيز در «پتروپاولووسك- كامچاتسكي» و «يوژنو- ساخالينسك» در سواحل شرقي روسيه ايجاد شود. پوتين همچنين دستور داد واحد عملياتي مشابهي در شهر «سيمفروپل» مركز شبهجزيره كريمه ايجاد شود. بر اساس حكمي كه پوتين امضا كرد، «ايجاد مراكز عملياتي در مناطق دريايي به منظور سازماندهي، استفاده از نيروها و تجهيزات براي عملياتهاي فدرال ضد تروريسم» صورت ميگيرد. اين واحدهاي عملياتي همچنين عملياتهاي ضد تروريستي در ساير مناطق دريايي هم انجام ميدهند كه هدف از آن تأكيد بر حق حاكميت روسيه و نيز كشتيهايي است كه با پرچم روسيه به حركت درميآيند. اين تصميم كه از سوي مركز عملياتي ضدتروريسم اتخاذ شده، يك حكم الزامآور براي تمام آژانسهاي دولتي است كه تحت فرمان اين مركز است. به نظر ميرسد دستور پوتين در زمينه ايجاد مراكز عملياتي در سواحل اين كشور به منظور مقابله با اقدامات تروريستي با توجه به درك سران كرملين از ماهيت تهديدات عليه روسيه صورت گرفته است. با توجه به گسترش گروههاي تروريستي در خاورميانه به ويژه گروههاي تكفيري كه شمار قابل توجهي از اتباع روسي كه تعداد آنها بين 3 تا 7 هزار نفر برآورد شده در آنها عضويت دارند، از نگاه مقامات ارشد سياسي و امنيتي روسيه احتمال تحركات تروريستي به ويژه در مبادي ورودي و حاشيهاي اين كشور به شدت افزايش يافته است. با توجه به همين ملاحظه است كه ايجاد مراكز عملياتي ضدتروريستي مدنظر قرار گرفته است. نوع تهديدات تروريستي در هر يك از اين سواحل متفاوت است. به عنوان مثال سواحل خزري روسيه و نيز شبهجزيره كريمه با توجه به اينكه جزو مراكز توريستي محسوب ميشوند ممكن است هدف حملات تروريستي با هدف كشتار شهروندان قرار بگيرند، اما نوع تهديدات تروريستي در سواحل شمالگان و نيز شرق روسيه متفاوت است و ممكن است شامل مواردي مانند حمله به كشتيهاي تجاري و بنادر روسيه باشد. بدين ترتيب مسكو در اقدامي پيشگيرانه و با هدف مقابله با انواع اقدامات تروريستي، مبادرت به ايجاد مراكز و واحدهاي مقابله با تروريسم در سواحل خود كرده است. در واقع از 30 سپتامبر 2015 كه عمليات نظامي روسيه در سوريه آغاز شد و هدف آن مبارزه با گروههاي تروريستي مخالف دولت سوريه اعلام شد، تدابير مختلف براي مبارزه با گروههاي افراطي و اقدامات تروريستي در داخل روسيه نيز به نحو محسوسي تشديد شده است.
ديگر اقدامات
ولاديمير پوتين رئيسجمهور روسيه، چندي قبل قانون جديد مذاهب را در اين كشور امضا كرد كه در آن كنترل سازمانها و تشكيلات مذهبي يا فعاليتهاي مورد حمايت مالي از خارج تشديد شده است. قانون جديد مذاهب روسيه با عنوان قانون «آزادي وجدان و تشكيلات مذهبي» روزيكشنبه 8 آذر در پايگاه اينترنتي ويژه كاخ كرملين منتشر شده است. بر اساس اين قانون، فعاليت سازمانهاي مذهبي خارجي يا تشكيلات مذهبي در روسيه كه از خارج تأمين مالي ميشود، كنترل خواهد شد. وزارت دادگستري روسيه طبق قانون جديد مذاهب موظف شده است در صورت مشكوك شدن به سازمانهاي مذهبي به ويژه در زمينه انجام فعاليتهاي افراطگرايانه و تروريستي و انجام اقدامهاي مغاير اهداف اعلام شده و در تضاد با منافع ملي روسيه، بازرسيهاي سرزده از وضعيت مالي و فعاليت اين سازمانها انجام دهد. علاوه بر آن، سازمانهاي مذهبي كه از خارج تأمين مالي ميشوند، بايد بر اساس زمانبنديهاي اعلام شده گزارشي از فعاليتها، تركيب رهبران، اعضاي هيئت مديره و ميزان دريافت كمك مالي خارجي ارائه كنند.
مطابق قانون اساسي روسيه، كليساي ارتدوكس روس، اسلام، يهود و آيين بودايي مذاهب و آيينهاي سنتي روسيه محسوب ميشوند و قانون، فعاليت و عبادت پيروان اين مذاهب و آيينها را آزاد كرده است. تصويب قانون جديد مذاهب در روسيه در چارچوب مبارزه با افراطگرايي در اين كشور صورت گرفته است. به ويژه اينكه از 30 سپتامبر 2015 كه عمليات نظامي روسيه در سوريه آغاز شد و هدف اعلامي آن مبارزه با گروههاي تروريستي مخالف دولت سوريه اعلام شد، تدابير مختلف براي مبارزه با گروههاي افراطي و گرايشهاي افراطگرايانه در داخل روسيه نيز به نحو محسوسي تشديد شده است. كما اينكه به گفته مقامات روسي، قانون جديد امكان شناسايي سازمانها و افراد مرتبط با فعاليتهاي افراطگرايانه را فراهم ميكند. بدين ترتيب ميتوان انتظار داشت كه فعاليتهاي مرتبط با تفكرات افراطي سلفي و تكفيري در مركز توجه دستگاههاي اطلاعاتي و امنيتي روسيه به ويژه در قفقاز شمالي قرار گيرد. در واقع مقامات سياسي و امنيتي روسي با توجه به گسترش تبليغات افراطگرايانه گروههاي مختلف تكفيري در اينترنت و فضاي مجازي كه به صورت بسيار جذابي ارائه ميشود و نيز فعاليت ديرينه گروههاي وهابي و سلفي در مناطق مسلماننشين روسيه به ويژه در جمهوريهاي قفقاز شمالي مانند چچن و داغستان نگران گرايش جوانان اين مناطق به سمت تفكر تكفيري و در نتيجه جذب آنها به گروههاي تروريستي مانند داعش هستند. اين مسئله نه تنها موجب افزايش احتمال دست زدن اين افراد به اقدامات تروريستي در داخل روسيه ميشود، بلكه احتمال پيوستن اينگونه اشخاص به گروههاي تروريستي در سوريه و عراق را به شدت افزايش ميدهد. بدين ترتيب ميتوان پيشبيني كرد كه اجراي اين قانون موجب نظارت هر چه بيشتر بر مراكز تبليغات مذهبي، مراكز آموزش مذهبي و نيز مؤسسات وابسته به مذاهب مختلف شود. مسكو بارها تأكيد كرده كه اجازه گسترش تكفيريها به سمت روسيه و كشورهاي متحد با آن را نميدهد. يكي از مهمترين دلايل نگراني روسيه از گسترش افراطگرايي اين است كه كه شمار قابل توجهي از تروريستهاي تكفيري در داعش و ديگر گروهها مانند جبهه النصره در سوريه و عراق حضور دارند، اتباع روسيه از منطقه قفقاز شمالي به ويژه از چچن و داغستان هستند و لذا بيم روسها اين است كه با بازگشت شمار قابل توجهي از آنها به زادگاهشان، فعاليتهاي تروريستي بار ديگر جان تازهاي گرفته و امنيت ملي روسيه را در معرض مخاطره قرار دهد.
اجماع روسي و غربي
روز جمعه 13 آذر در نشست وزراي امور خارجه سازمان امنيت و همكاري اروپا بيانيه ضدتروريسم ارائه شده از سوي روسيه تصويب شد.الكساندر لوكاشوويچ، نماينده دائم روسيه در سازمان امنيت و همكاري اروپا با اعلام اين خبر افزود: نشست وزراي امور خارجه اين سازمان در بلگراد اين بيانيه را كه از جمله اسناد مهم بود به تصويب رساند. به گفته لوكاشوويچ، وزراي امور خارجه كشورهاي عضو بر لزوم كنار گذاشتن مسائلي كه ارتباطي به مقابله با تروريسم ندارد تأكيد كردند. ولاديمير پوتين، رئيسجمهور روسيه از مدتها پيش خواستار تشكيل ائتلاف بينالمللي گسترده براي مقابله با تروريسم به ويژه گروه داعش شده است. وي در نشست مجمع عمومي سازمان ملل متحد كه در سپتامبر2015 برگزار شد بر لزوم تلاشهاي جهاني در مقابله با تروريسم در چارچوبي قانوني تأكيد كرده بود. در عين حال پوتين، اقدامات تجاوزگرانه و يكجانبه غرب و امريكا در خاورميانه را عامل تشديد فعاليتهاي تروريستي در اين منطقه خوانده است. پوتين در 26 مي 2015 در ديدار با دبيران شوراي امنيت كشورهاي عضو گروه بريكس با اشاره به فعاليتهاي مخرب گروه تروريستي داعش در عراق و سوريه و برخي ديگر از كشورهاي خاورميانه گفت: در كشورهايي كه اين گروه تروريستي فعاليتهاي گسترده ميكند تا پيش از مداخله نظامي برخي كشورها كه بدون مجوز سازمان ملل انجام گرفت، داعش هيچ گونه ظهوري نداشت. پوتين افزود: عواقب اين اقدامات بسيار سنگين است و بايد تغييراتي در رويكردهاي موجود در اين باره در عرصه بينالمللي صورت گيرد. رئيسجمهور روسيه پيش از اين نيز از سياستهاي امريكا و غرب در مسائل خاورميانه انتقاد كرده و آن را غيرقابل قبول دانسته بود. پوتين در فوريه 2015 نيز اقدامات يكجانبه نظامي امريكا و غرب در منطقه خاورميانه را زمينهساز فعاليت گروه تروريستي داعش در كشورهاي سوريه و عراق دانست. رئيسجمهور روسيه گفت: بايد اذعان كرد اقداماتي كه از سوي اعضاي ائتلاف ضدداعش انجام ميگيرد و استراتژي و تاكتيك آنها با ابعاد و ماهيت تهديدهاي موجود متناسب نيست. پوتين يادآورشد كه فقط با حملات هوايي نميتوان از عهده اين تهديدها برآمد. علاوه بر آن اقدامات ائتلاف عليه داعش غيرقانوني است زيرا بدون مجوز شوراي امنيت سازمان ملل انجام ميگيرد و در برخي موارد بدون موافقت كشوري است كه بمبارانها در آن صورت ميگيرد. رئيسجمهور روسيه تأكيد كرد كه مسكو خواهان تشريك مساعي جامعه جهاني در مبارزه با تروريسم بر اساس قوانين بينالمللي با احترام به حق حاكميت و تماميت ارضي كشورهاست.
