سرنگوني هواپيماي جنگنده سوخو- 24 روسيه توسط جنگندههاي اف - 16 تركيه در نوار مرزي تركيه و سوريه موجب بروز تنش بيسابقهاي بين روسيه و تركيه شده و با اعمال رسمي تحريمهاي گسترده مسكو عليه آنكارا، دو كشور اكنون در آستانه رويارويي همهجانبهاي قرار گرفتهاند. اين رويارويي ابعاد مختلفي را از اقتصادي و تجاري تا سياسي و تبليغاتي و نيز نظامي البته در صحنه سوريه در بر ميگيرد. با گسترش اين تنشها رئيسجمهور روسيه روز 12 آذر در آخرين واكنش خود اعلام كرد كه مجازات تركيه به دليل ساقط كردن سوخو- 24 روسيه در سوريه فقط به تحريمهاي اقتصادي محدود نميشود و عرصههاي ديگر را نيز در برخواهد گرفت. بدين ترتيب رئيسجمهور روسيه با موضعگيري شديداللحن خود بار ديگر به تركيه هشدار داد كه خود را ايمن از اقدامات تلافيجويانه روسيه نداند.
بعد اقتصادي و تجاري
روسيه در نخستين گام در واكنش به اقدام خصمانه تركيه بسته تحريمي گستردهاي را عليه تركيه اعمال كرد و ولاديمير پوتين قانون تحريم تركيه را امضا كرد. دفتر مطبوعاتي كاخ كرملين روز شنبه هفتم آذر اعلام كرد رئيسجمهور روسيه قانون «تأمين امنيت ملي روسيه و اعمال تدابير اقتصادي ويژه در مورد تركيه» را امضا كرد كه متضمن انواع تحريمها و اعمال محدوديتهاي اقتصادي عليه تركيه است. امضاي قانون تحريم تركيه از سوي پوتين به منزله آغاز برههاي جديد در روابط روسيه و تركيه و گذر آن از دوره همكاري و شراكت به دوره خصومت و واگرايي است. شايد اردوغان رئيسجمهور تركيه هيچگاه تصور نميكرد كه اقدام نيروي هوايي تركيه در سرنگوني هواپيماي جنگي روسيه با چنين واكنش شديد و همهجانبهاي از سوي مسكو مواجه شود. واكنشي كه آشكارا به ويژه در ابعاد اقتصادي، تجاري و انرژي به ضرر تركيه بوده و خسارات سنگيني را متوجه آن خواهد كرد. طي يك دهه اخير، روابط روسيه و تركيه به سطح بسيار خوبي رسيده بود. اردوغان چندي قبل از هدف دو كشور براي افزايش سطح مبادلات به 100 ميليارد دلار سخن گفته و تصريح كرده بود كه اين هدف تا سال 2023 تحقق يابد. در عين حال حجم معاملات تجاري روسيه و تركيه در سال 2014 ميلادي به 7 /32ميليارد دلار رسيد كه با اين آمار روسيه بزرگترين شريك تجاري تركيه لقب گرفت و براي روسيه بعد از اتحاديه اروپا، تركيه به عنوان دومين شريك بزرگ تجاري نام گرفت. از اين رقم مبادلات تجاري سهم روسيه 26 ميليارد و سهم تركيه بيش از 6 ميليارد دلار بود كه البته صادرات تركيه به روسيه را بيشتر مواد غذايي و محصولات كشاورزي تشكيل ميداد. بدين ترتيب مشخص است كه بر اثر تحريم روسيه، اكنون تركيه بخش قابل ملاحظهاي از صادرات خود به روسيه را از دست خواهد داد. از سوي ديگر ممنوعيت سفر گردشگران روس به تركيه كه پس از آلمانيها دومين گروه گردشگران در تركيه را تشكيل ميدهند ضربه بزرگي براي اقتصاد تركيه محسوب ميشود كه درآمدي تا 8 ميليارد دلار از اين طريق به دست ميآورد. از سوي ديگر روسيه و تركيه در سال 2015 در زمينه احداث خط لوله گازي موسوم به تركيش استريم به توافق رسيده بودند كه به موجب آن گاز روسيه از طريق درياي سياه به خاك تركيه رسيده و از آنجا خط لوله به مرز تركيه و يونان انتقال پيدا ميكرد تا به ساير كشورهاي اروپايي صادر شود. اين خط لوله منافع تجاري بسياري براي تركيه به همراه داشت و اكنون مذاكرات مربوط به آن متوقف شده است. نبايد فراموش كرد كه روسيه بزرگترين تأمينكننده گاز تركيه است و حدود 57 درصد از گاز تركيه را تأمين ميكند. اگر روابط دو كشور رو به وخامت بيشتر گذارد به نحوي كه صادرات گازي روسيه به تركيه را تحت تاثير قرار داده و موجب كاهش صادرات گاز شود، اين مسئله به منزله كابوسي براي شهروندان ترك خواهد بود كه زمستان را نيز در پيش دارند. بخش اعظم گاز وارداتي از روسيه در نيروگاههاي گازي به منظور توليد برق استفاده ميشود و قطع اين واردات به شدت اقتصاد تركيه را تحت تأثير قرار ميدهد.
بعد سياسي و تبليغاتي
روسيه در اين بعد علاوه بر قطع مراودات سياسي خود با تركيه، به افشاي ارتباطات آنكارا با داعش پرداخته است. از جمله اقدامات مسكو در بعد سياسي ميتوان به اقدام وزارت خارجه روسيه به لغو نشست وزيران خارجه دو كشور در قالب «شوراي راهبردي» و منع سفر شهروندان روس به تركيه اشاره كرد. در عين حال روسيه در بعد سياسي و تبليغاتي تلاش گستردهاي به منظور افشاي ارتباطات تركيه با داعش و نقشي كه منافع شخصي دولتمردان ترك به ويژه اردوغان و پسرانش در اين زمينه ايفا ميكند آغاز كرده است. از جمله ولاديمير پوتين، تركيه را متهم كرد كه جنگنده روسيه را براي حفاظت از تجارت نفتي با گروه تروريستي داعش سرنگون كرده است. پوتين درعين حال ساقط كردن اين هواپيما را يك اشتباه بزرگ خواند. وي افزود: روسيه اطلاعات زيادي مبني بر اينكه نفت داعش از خاك تركيه ميگذرد، دريافت كرده است. سرگئي شويگو وزير دفاع روسيه نيز روز چهارشنبه 11 آذر اعلام كرد كه تركيه بزرگترين مصرفكننده نفت قاچاق شده از طرف داعش است و براي شكست دادن داعش بايد ضربات شديدي به منابع مالي آن وارد شود. به گفته وي، رجب طيب اردوغان رئيسجمهور تركيه و خانوادهاش در تجارت نفت با داعش دست دارند. اين در حالي است كه تركيه در مقابل اتهامات روسيه موضع انكار كامل را در پيش گرفته و تلاش ميكند با وجود شواهد غير قابل انكار، هر گونه ارتباط بين آنكارا و داعش را منكر شود. رجب طيب اردوغان در واكنشي عجيب در 9 آذر با بيان اينكه اين كشور خواهان قطع روابط با روسيه نيست اعلام كرد: اگر خبر خريد نفت از داعش به دست تركيه درست باشد، از سمت خود استعفا خواهد داد.
بعد نظامي
واكنش روسيه در بُعد نظامي در قبال اقدام تركيه و گسترش تنش بين دو كشور تاكنون شامل دو اقدام بوده است. نخست استقرار سامانه موشكي ضد هوايي پيشرفته اس -400 در استان لاذقيه سوريه كه همجوار تركيه بوده و بدين ترتيب قادر است بهخوبي از عهده مقابله با تهديدات هوايي برآيد. اين سامانه موشكي قادر است در واكنش به تهديدات احتمالي هوايي توسط جنگندههاي ترك يا ناتو شعاع بسيار گستردهاي يعني تا مسافت 250 كيلومتري و تا ارتفاع 27 كيلومتري را كاملاً پوشش دهد و عملاً هرگونه عمليات هوايي تركيه و نيز ناتو را از يك سو فلج كند و از سوي ديگر فضاي امن را در اختيار هواپيماهاي جنگنده و ضربتي روسي قرار دهد. واكنش دوم روسيه مبتني بر گسترش حضور نظامي در سوريه و نيز افزايش قابل توجه دامنه عمليات نظامي در اين كشور است. در اين زمينه شاهد افزايش شمار جنگندههاي روسيه در سوريه به 67 فروند، حضور بمبافكنهاي استراتژيك تي يو - 160 مجهز به موشكهاي كروز هواپرتاب پيشرفته و نيز ورود بالگردهاي هجومي «اماي - 28 ان» و «كا- 52» به لاذقيه براي افزايش توان هجومي و ضربتي روسيه عليه گروههاي تروريستي هستيم. اين اقدامات نشان ميدهد كه روسيه پس از اقدام تركيه نه تنها قصد محدود كردن دامنه عمليات خود در سوريه را ندارد، بلكه با استقرار سامانه موشكي اس - 400 قصد مقابله فعال با تهديدات احتمالي را داشته و در عين حال با استقرار انواع تجهيزات جديد در صحنه سوريه، خود را آماده وارد آوردن ضربات بزرگتر به گروههاي تروريستي نموده است كه از حمايت آشكار تركيه، عربستان و قطر با چراغ سبز امريكا برخوردار هستند. در عين حال روسيه مبادرت به اقدام نظامي مستقيم عليه تركيه نخواهد كرد. كرملين به خوبي ميداند باز كردن يك جبهه رسمي نظامي ولو محدود عليه تركيه هدفي است كه اردوغان دنبال ميكند. كما اينكه ينس استولتنبرگ، دبيركل ناتو بر اين مسئله تأكيد كرده كه تركيه حق دارد از خود دفاع كند، بدين ترتيب ناتو به عنوان سازمان دفاعي اصلي غرب صراحتاً از اقدام آنكار دفاع كرده و بر حمايت از آن تأكيد ميكند.
جمعبندي
با بررسي ابعاد مختلف تنش و اكنون رويارويي روسيه و تركيه، مشخص ميشود اين تركيه است كه ظاهراً بايد در قمار بزرگي كه آغاز كرده، زيانهاي بسياري را متحمل شود. هر چند كه اردوغان دستور آماده كردن مجموعه تدابيري براي واكنش به اقدامات تحريمي روسيه را صادر كرده است. با اين حال تركها عملاً درصدد فرو نشاندن آتشي هستند كه خود برافروختهاند. شايد به همين دليل است كه اردوغان به رغم موضع سرسختانه اوليه خود مبني بر عدم عذرخواهي از مسكو، خواهان ديدار با پوتين رئيسجمهور روسيه براي حل اين مسئله است، اما رد اين درخواست از سوي پوتين را ميتوان به منزله علامتي حاكي از عزم روسيه براي وادار كردن آنكارا به معذرتخواهي و پرداخت خسارت به مسكو بر سر حادثه سرنگوني هواپيماي جنگي روسيه دانست. با اين همه شواهد حاكي از آن است كه دستكم در مقطع فعلي دو طرف قادر به برداشتن گامهاي لازم براي برطرف كردن تنش بين دو كشور نخواهند بود. اقدام تركيه به مسكو نشان داد كه غربيها به ويژه امريكا به عنوان مخالفان سنتي روسيه براي كوتاه كردن دست مسكو در خاورميانه تا كجا ممكن است پيش بروند. به ويژه اينكه آنكارا بر اين باور است كه در رويارويي با روسيه از حمايت قاطع ناتو و نيز متحدان عرب خود برخوردار است. در شكلگيري اين باور در سران تركيه به ويژه اردوغان رهبران اروپا و امريكا نقش مستقيم دارند.
