كتابي كه براي چند صد سال نقش گوگل مپ را بازي و اطلاعات سفر را به اقصي نقاط جهان ارائه ميكرد، به نام كشورمان در يونسكو به ثبت رسيد. اين كتاب آنقدر اهميت داشته كه اگر شخصي در حدود هزار سال پيش قصد سفر به شهرها و كشورهاي جهان شناخته شده آن زمان را داشت بايد نسخهاي از آن را با خود به همراه ميبرد. كتابي كه اصطخري دانشمند ايراني نوشته، حتي در اروپا نيز استفاده ميشده است.
ثبت كليات و مسالك الممالك
كليات سعدي و مسالك الممالك اصطخري در دوازدهمين اجلاس شوراي مشورتي بينالمللي برنامه حافظه جهاني از سوي كشورمان به ثبت رسيدند تا ايران بتواند از هر دو ظرفيت خود به طور كامل استفاده كند. كميسيون ملي يونسكو – ايران با اعلام اين خبر نوشت: در دوازدهمين اجلاس شوراي مشورتي بينالمللي برنامه حافظه جهاني كه از تاريخ 6- 4 اكتبر 2015 (14- 12 مهرماه 1394) در شهر ابوظبي امارات متحده عربي برگزار گرديد، دو اثر جديد از ايران در فهرست جهاني ميراث مستند به ثبت رسيد. نشست شوراي مشورتي بينالمللي (IAC) به منظور ارزيابي پيشرفت كلي برنامه و آثار پيشنهادي براي ثبت جهاني در فهرست ميراث مستند برنامه حافظه جهاني برگزار شد. اعضاي شوراي مشورتي بينالمللي توسط مديركل يونسكو منصوب شدند و وظيفه برنامهريزي و پيگيري اجراي برنامه حافظه جهاني را برعهده دارند. لازم به ذكر است 14 عضو اين شورا به دليل صلاحيت علمي و تخصص خود در زمينه حفاظت از ميراث مستند منصوب ميشوند. در نشست اين شورا 87 اثر از 61 كشور براي ثبت جهاني پيشنهاد شده بودند. با ثبت اين دو اثر ارزشمند، تعداد آثار ثبت شده ايراني به عدد 9 رسيد. امكان ثبت آثار هر دو سال يك بار براي كشورها وجود دارد و امسال ثبتهاي سال 2014 و 2015 انجام شد.
فرهاد اعتمادي، مدير گروه ارتباطات كميسيون ملي يونسكو در اين باره ميگويد: با توجه به اين نكته كه هر دو سال يكبار ميتوانيم دو اثر را براي ثبت در حافظه جهاني يونسكو معرفي كنيم، براي سالهاي 2015-2014 «كليات سعدي» و «مسالكالممالك» اصطخري براي ثبت معرفي شده بودند كه در بررسيهاي انجام شده در چهارم تا ششم اكتبر 2015 در ابوظبي امارات، اين دو اثر جديد در فهرست جهاني ميراث مستند برنامه حافظه جهاني يونسكو به ثبت رسيدند. اعتمادي در توضيح آثار ثبت شده با بيان اينكه دو نسخه از «كليات سعدي» در كتابخانه آستان قدس رضوي و كتابخانه ملي ايران وجود دارد، اظهار كرد: معمولاً اگر نسخهاي از يك اثر كامل نباشد يا درباره اصالت آن كوچكترين ترديدي وجود داشته باشد، طبيعتاً قديميترين و كاملترين اثر را براي ثبت انتخاب و معرفي ميكنيم. با توجه به اينكه درباره نسخه «كليات سعدي» در كتابخانه ملي هيچ ترديدي وجود نداشت، آن را معرفي كرديم؛ البته نسخه كليات سعدي در آستان قدس رضوي نيز 60 سال پس از وفات سعدي نگاشته شده است.
وي با اشاره به تاريخ نگارش كتاب مسالك الممالك در حدود هزار سال پيش توضيح ميدهد: نسخه فارسي كتاب «مسالكالممالك» در كتابخانه موزه ملي ايران قرار دارد و نسخه عربي آن در كتابخانه گوته در آلمان است. پس از بررسي هر دو كتاب، يونسكو سؤالاتي درباره قدمت و مقدمتر بودن كتابها عنوان كرد، به همين دليل براي از بين بردن اين نوع سؤالات در بررسيهايي كه با آلمان داشتيم، ترجيح داديم هر دو نسخه را به صورت مشترك در كميته ملي مستند حافظه جهاني به ثبت برسانيم.
مهمترين كتاب درباره اوضاع جهان
اما در بين آثار به ثبت رسيده به نظر ميرسد «كليات سعدي» به دليل آشنايي عمومي كه با سعدي شيرازي اديب پرآوازه ايراني وجود دارد، اكثر توجهها به سمت ثبت «كليات» معطوف بوده است، در صورتي كه ثبت جهاني « مسالك الممالك» به عنوان كتابي علمي و جغرافيايي نيز از اهميت بالايي برخوردار است. «مسالك الممالك» از جمله مهمترين آثار نگاشته شده جغرافيايي توسط دانشمندان مسلمان است. اولين قومي كه جغرافيا را به صورت علمي ثبت و ضبط كرد يونانيها بودند و تا قرنها دانش جغرافيا را پيش بردند. با وجود برخي ادعاها در چين درباره نگارش نقشههاي جغرافيايي، هنوز هم يونانيها به عنوان طراحان اولين نقشههاي جغرافيايي شناخته ميشوند. برتري يونانيها اما ابدي نبود و مسلمانان توانستند از طريق نهضت ترجمه كه در قرون اول اسلامي ايجاد شد كتب نظريات جغرافيايي يوناني را به دست آوردند و خود سبك جديدي از نگاه جغرافيايي را پايهگذاري كنند. در قرون وسطي كه اروپا درگير جنگهاي مذهبي بود و كليسا مانع ترويج علم ميشد دانشمندان مسلمان و از جمله ايرانيان توانستند جغرافيا را به صورت علمي - كاربردي پيش ببرند. «مسالك الممالك» به دليل ديدگاههاي پيشروي نويسندهاش ابواسحاق ابراهيم بن محمد فارسي اصطخري منبع علمي مهمي براي كساني بوده كه حدود هزار سال پيش قصد آگاهي از اوضاع جهان را داشتند و از آن استفاده ميكردند. اصطخري خود جهانگردي حرفهاي بود و كتابش را بر اساس مشاهدات خود تنظيم كرد و توانست سبك نگارش كتب جغرافيا را در عصر خود ترقي قابل ملاحظهاي بدهد. نويسندگان ايراني كتب جغرافيايي در آن زمان تلاش ميكردند تا علاوه بر شرايط طبيعي شهرها، راهها و خطوط ارتباطي، ويژگيهاي اجتماعي و اقتصادي هر منطقه را نيز مورد توجه قرار دهند و اطلاعات كاملي كه اصطخري از كشورها، شهرها و اوضاع اجتماعي دوران خود جمعآوري كرده بود باعث شد تا كتابش براي بيش از 800 سال منبع اصلي تصميمگيري دولتها براي برنامهريزي كشوري باشد. اين كتاب حتي به زبانهاي عربي و تركي نيز ترجمه شد كه اين نشانه از شهرت و اهميت كاري است كه دانشمند ايراني انجام داده است. در قرنهاي بعدي كه اروپاييان آشنايي بيشتري با آسيا و ممالك مسلمان پيدا كردند، مسالك الممالك اصطخري به عنوان دفترچه راهنماي آنها براي سفر به شرق و آگاهي از مسيرهاي مسافرتي بوده است. كميسيون ملي يونسكو دلايل ثبت اين كتاب ارزشمند را در مواردي همچون زمان نگارش، توجه نويسنده به اطلاعات مكاني، شرح آداب و شيوه زندگي مردم، دقت علمي و مرجع بودن كتاب و سادهنويسي كتاب به همراه رعايت اصطلاحات علمي دوران خود عنوان كرده است. ايران تا بهار سال آينده فرصت دارد تا براي ثبت آثار بعدي خود پرونده آثار را به يونسكو ارسال كند.
