در لغت نامه دهخدا کلمه کودک به معنی کوچک و صغیر به کار رفته است یا به عبارتی دیگر فرزندی که به سن بلوغ نرسیده است. بیشک از دورههایی که باعث شکل گیری شخصیت انسان میشود دوران کودکی است. اهمیت این موضوع تا به این اندازه بوده که یکی از شاخههای مهم علم روانشناسی یعنی روانشناسی رشد و کودک را به خود اختصاص داده است. آنچه در این یادداشت قرار است به آن پرداخته است، جایگاه کودکان در دین اسلام است.
آغاز راه
توصیههای اسلام در این مورد و قبل از بسته شدن نطفه فرزند همراه با راز و نیاز و عبادت است. مثل اینکه، قبل از جماع وضو بگیرند، قبل از ورود به اتاق مخصوص خدا را شکر کنند که آنها را به یکدیگر حلال کرده و سوم اینکه دو رکعت نماز بخوانند برای دوام عشقشان نسبت به هم و اینکه خدا به آنها فرزند صالح بدهد. در ادامه این موارد اذکار و دعاهایی نیز آموزش داده شده است. اما در دین اسلام یک حق مهم نیز از جانب والدین بر فرزندان نام برده شده است. پیامبر اکرم (ص) در این باره فرمودند:«اَنَّ اَوَّلَ ما یَنحَلُ أحَدُکُم وَلَدَهُ الإسمَ الحَسَن، فَلیُحسِّن أحَدَکُم اِسمَ وَلَدِه» یعنی؛ اولین هدیهای که هر یک از شما به فرزندش میبخشد نام خوب است. پس بهترین نام را برای فرزند خود انتخاب کنید. (1)
توصیه پیامبر (ص) و امامان شیعه محدود به انتخاب نام نیکو نبوده و آنها در احادیثی سفارش کردهاند که مسلمانان بهتر است نام فرزندان خود را از میان نامهای پیامبر (ص) یا امامان معصوم انتخاب کنند.
دختر یا پسر؟
در قرآن تاکید شده که دختردار شدن یا پسردار شدن یا به صورت کلی بچهدار شدن هر کس به دستور و اراده خداست که در هر صورت فرد باید تسلیم امر خدا باشد. آنجا که در قرآن میخوانیم:«پادشاهی و ملک آسمان ها و زمین تنها و تنها برای خداست. هر چه بخواهد میآفریند. به هر که بخواهد دختر و به هر که بخواهد پسر می بخشد، یا در یک رحم دو فرزند؛ یکی پسر و یکی دختر قرار میدهد و هر که را بخواهد عقیم و نازا میگذارد. همانا خداوند دانا و تواناست». (2)
اسلام برای دختران جایگاه و احترام خاصی قائل است. مخصوصا اینکه در آن زمان پیامبر (ص) با توصیههای خود باعث شدند سنت غلط اعراب در زنده به گور کردن دختران ریشه کن شود. به صورت کلی در روایات ما از فرزند پسر با عنوان نعمت و از فرزند دختر با عنوان نیکی و رحمت یاد شده است. امام صادق (ع) در اين باره فرمودند:«البنون نعيم و البنات حسنات و الله يسال عن النعيم و يثيب علي الحسنات؛ پسران نعمتند و دختران حسنه و نيکي و خداوند از نعمتها ميپرسد ولي بر نيکيها پاداش ميدهد.» (3)0
بنابر آنچه در روایات آمده نباید فرقی میان فرزند دختر و فرزند پسر گذاشته شود و باید به هر دو به یک اندازه توجه شود و مساوات بین آنها رعایت شود. پيامبر اكرم (ص) در این مورد فرمودند:«تقوای الهي داشته باشيد و بين فرزندانتان به عدالت رفتار كنيد، همان گونه كه دوست داريد به شما نيكي كنند.» (4) در روايت ديگری آمده است كه پيامبر اكرم (ص) مردی را ديد كه يكي از فرزندانش را بوسيد و ديگری را نبوسيد، پيامبر (ص) به او تذکر داده و فرمودند:«چرا بين فرزندانت با مساوات رفتار نميكني.« (5)
تولد و دوران شیرخوارگی
اگر بخواهیم به صورت فهرست وار تعالیم اسلام را در این مورد بشماریم میتوانیم به غسل نوزاد، گفتن اذان و اقامه در گوش نوزاد، ولیمه دادن در روز هفتم از تولد نوزاد، خوراندن تربت امام حسین (ع) به نوزاد، تراشیدن موی سر نوزاد در هفت روزگی و به اندازه آن طلا یا نقره صدقه دادن، عقیقه و قربانی در روز هفتم برای سلامتی نوزاد و ختنه کردن پسران اشاره کرد.
درباره شیردادن به نوزاد در قرآن آمده است:«مادران فرزندان خود را دو سال تمام شیر میدهند.» البته این مربوط به وقتی است که مادر میخواهد شیر دادن نوزاد را کامل انجام دهد وگرنه کمتر از این مدت هم میتواند این کار را انجام دهد. شیردادن به نوزاد تا این اندازه اهمیت دارد که پیامبر (ص) ارزش آن را برابر با جهاد دانستهاند. پیامبر (ص) فرمودند:«هنگامى كه زن باردار مىشود، همانند روزه دارِ شب زنده دار و مجاهدى است كه با جان و مالش در راه خدا جهاد مىكند و هنگامى كه فارغ شود، پاداشى دارد كه نمىدانى عظمت آن چه قدر است و هنگامى كه شير بدهد، در هر بار مكيدن، پاداش آزاد كردن يكى از فرزندان اسماعيل (ع) براى اوست و آن گاه كه شيردادن تمام شود، فرشته اى بر پهلوى او مىزند و مىگويد:«عمل را از نو آغاز كن كه بى ترديد، آمرزيده شدى». (6)
نکته مهم دیگر در این دوران که بسیار توصیه شده خوردن غذای حلال توسط مادر است. البته این توصیه در زمان شکل گیری جنین هم شده است.
سن سیادت و سروری
حضرت علی (ع) فرمودند:«كودك هفت سال آزاد است و هفت سال مورد ادب و توجه و هفت سال ديگر مورد خدمت و ياور است.» (7) یا به تعبیر پیامبر اسلام (ص) فرزند هفت سال اول زندگی سید و سرور است. (8) یعنی در این هفت سال لازم به سخت گیری در مورد یادگیری تکالیف دینی نیست و کودک میتواند با بازی سرگرم و خوشحال باشد. گرچه آزاد گذاشتن کودک به معنی رها کردن او نیست و والدین باید بر او و بازیهایش کنترل داشته و آموزههای دینی را به صورت غیرمستقیم و در قالب بازی به او آموزش بدهند؛ اما در هر صورت هیچ تکلیفی برای کودک در این سنین در نظر گرفته نشده است.
در این سن بنابر توصیههای امامان نباید چیزی به کودک تحمیل شود و او نباید خودش را محدود بداند. باید به خواستهها و نیازهای او توجه شود، البته در برابر خواستههای غیرمنطقی او مقاومت شود. به او آزادی داده شود تا کنجکاویاش برطرف شود. در هفت سال اول زندگی به او محبت بیشتری شود و شرایطی فراهم شود که هر چه بیشتر بتواند بازی کند.
اهمیت تربیت کودک در سن سیادت به این دلیل است که شخصیت او تا 5 سالگی شکل میگیرد. سن سیادت و سروری در کودک باعث میشود او به آرامش روحی دست پیدا کند، به والدین خود اعتماد کند، اعتماد به نفس پیدا کرده و والدین نزد کودک خود اعتبار کسب کنند.
هفت سال دوم زندگی
هفت سال دوم زندگی دوره اطاعت و حرف شنوی فرزند از والدین است. کودک در این دوره برخلاف دوره قبلی که کاملا آزاد بود، باید فرمانبردار و مطیع والدین خود باشد. این دوران بهترین دوران برای کودک است که به او آموزشهایی درباره علم و دانش و ارزشها داده شود. چرا که او دوره سیادت را پشت سر گذاشته و هنوز به دوره بحرانی بلوغ نرسیده است. این یادگیریها باید همراه با تشویق و نه تنبیه باشد. در روشهای تربیتی اهل بیت (ع) هرگز دیده نشده که آنان فرزندان خود را مورد تنبیه بدنی قرار دهند. در روایتی آمده است، امام موسى بن جعفر (ع) به يكى از ياران خود كه از دست فرزندش به ستوه آمده بود و شكايت مىكرد فرمود:«او را نزن، بلكه با او قهر كن، اما خيلى طول نكشد.» (9)
امام صادق (ع) درباره آموختن مسائل دینی به کودکان و سن مناسب آن فرمودند:«ما به كودكان خود در 7سالگي ميآموزيم كه هر قدر طاقت دارند، نصف روز باشد، يا بيشتر و يا كمتر روزه بگيرند و هرگاه گرسنگي بر تشنگي بر آنان غلبه كرد، افطار كنند، تا اين كه به روزه گرفتن عادت كنند و آن را تحمل نمايند. پس شما از كودكان خود بخواهيد كه در 9سالگي هر قدر كه طاقت روزه دارند، روزه بگيرند و هرگاه كه تشنگي بر آنان غلبه كرد، افطار كنند». (10)
به صورت کلی آنچه از روایات دین اسلام برداشت میشود این است که پیامبر (ص) و امامان ما مراحل تربیتی کودک را تا رسیدن به جوانی به سه دوره هفت ساله تقسیم کردهاند. در حدیثی از امام صادق (ع) در این مورد میخوانیم: «کودک خود را رها کن تا هفت سال بازی کند، سپس او را به مدت هفت سال تربیت کن و به مدت هفت سال دیگر مشاور و ملازم خود قرار بده؛ اگر در این امر موفق گشتی چه بهتر و در غیر این صورت هیچ خیر و ثمری در او نخواهد بود.». (11)
آنچه از تمامی موارد نوشته شده در این یادداشت در مییابیم این است که دین اسلام تا چه اندازه به کودک و تربیت آن اهمیت داده است که از زمان بسته شدن نطفه تا سن جوانی برای آن برنامه دقیقی در نظر گرفته است.
پینوشتها:
1-وسائل الشیع- جلد 15
2- سوره شوری، آیات 49 و 50
3- الکافي، ج 6، ص 5، ح 12
4- ميزان الحكمه، محمدي ري شهري، ج 10، ص 706 ـ 707، مكتب الاعلام الاسلامي
5- وسائل الشيعة، الشيخ حر العاملي، ج 15، ص 204
6- امالى صدوق، ص 496، ح 678
7- بحار الانوار ج 23 ص 65
8- مكارم الاخلاق، ص 222
9- عده الداعى، ص 79
10- فروع كافي ج 2 ، ص 124
11- میزان الحکمه، ج 1، ص 105
منبع: ماهنامه خانه خوبان استان قم
