نشريه
انديشه پويا در شماره 28 خود مقالهاي از سعيد حجاريان به چاپ رساند كه در آن تلاش
شده است براي دولت اعتدال چارچوب مفهومي و تئوريك تعريف كند و نام آن را «پروژه
نرماليزاسيون دولت روحاني» ميگذارد.
قطعاً در اين يادداشت مجال پرداختن موسّع
بدان نيست اما صرفاً از منظر تناقضات در محتواي يادداشت و منش نويسنده مطالب ذيل به رشته تحرير درخواهد آمد. حجاريان
در اين مقاله تلاش نموده با استفاده از ديدگاههاي پولانتزاس و كارل اشميت و
همچنين نظرات تروتسكي و رژي دبره مدلي را براي روحاني و نقطه مقابل آن بتراشد و
براي اينكه خيلي هم از چارچوب غربي استفاده نكرده باشد، چند شعر از حافظ و سعدي را
هم چاشني كرده است تا مانند سروش پيوندي بين مولوي و پوپر برقرار كرده باشد. با
اظهاراتي كه حجاريان بعد از فتنه 88 در رد ايدئولوژيها و نظرات غربي و چرايي
اشتباه بودن انطباق آنان با نظام جمهوري اسلامي ارائه كرد، بعيد بود مجدداً حرفهاي
قبلي خود را به سخره بگيرد.
حجاريان در زمان اصلاحات با نظرات ماكس وبر خصوصاً
نظريه «سلطانيزم» و اقسام مشروعيت وي نظام جمهوري اسلامي را شاخصگذاري ميكرد و
بعد از فتنه آن را اشتباه خواند اما ظاهراً غير از همان محتواها چيز ديگري براي
عرضه ندارند. وي در شهريور 1388 ميگويد: «در آغاز دولت سازندگي به معاونت سياسي
مركز تحقيقات استراتژيك برگزيده شدم، در آنجا بود كه فهميدم براي هدايت پروژهها
تجربه علمي سياسي كارساز نيست و لاجرم بايد آموزش دانشگاهي هم داشته باشم.
لذا
فوقليسانس و دكتراي خود را در علوم سياسي اخذ كردم و انبوه نظرات و ايدئولوژيهاي
سياسي نادرست در ذهنم تلنبار شد، بدون اينكه بازنگري و نقد آنها را داشته باشم. با
شروع موج اصلاحات و به خصوص تشكيل جبهه مشاركت كه به تئوري راهنماي عمل نياز داشت،
طبعاً از من توقع ميرفت كه به عنوان نظريهپرداز
دست به كار شوم و تحليلي علمي از شرايط جامعه، دولت و نيروهاي سياسي عرضه
كنم تا راهنماي عمل حزبي قرار گيرد. با مقدمات فوق اكنون ميتوانم توضيح دهم كه
چرا نظريه ماكس وبر نظريهپرداز آلماني قرن گذشته كه مبناي تحليلهاي ما قرار گرفت،
هيچ ربطي به شرايط ايران ندارد.»
حجاريان در اين فراز انطباق نظام با «نظريه
سلطانيزم» را اشتباه و در عين حال اعتراف ميكند كه راهنماي عمل حزب مشاركت نه
نظرات امام و انديشمندان مسلمان كه نظرات ماكس وبر بوده است و مراجعه به سند تأملات
راهبردي حزب نيز ادعاي وي را ثابت ميكند. اما گويي درسي گرفته نميشود. در مقاله
جديد ابتدا بر سر دولت منت ميگذارد كه دو
سال و نيم صبر كرده كه تئوري دولت را ببيند اما خبري نشده، لذا خواسته با قالبسازي
تئوريك تعريفي براي دولت روحاني داشته باشد.
اما از آنجا كه چارچوب اصلي تحليلي را
از پولانتزاس گرفته در قافيه تنگ آمده گرفتار شده است چراكه چهار بندي كه از
پولانتزاس آورده مؤيد جوامع دموكراتيك است اما وي شرايط فعلي را دموكراتيك نميداند.
آسيب مقاله ايشان اين است كه صرفاً تئوريك نيست و تلاش نموده كه بين متن سياست در
ايران و چارچوب تحليلي رفت و برگشت داشته باشد، لذا به تنگناي
انطباقي برخورده است.
ايشان مينويسد. «نرماليزاسيون (يا اعتدال) به
دموكراتيزاسيون ختم نميشود» اما در تبيين نظرات پولانتزاس آورده است «در دولتهاي
نرمال نهادهاي نمايندگي دموكراتيك فعال هستند،رقابت برقرار است، تفكيك قوا
وجود دارد و قانون اجرا ميشود.» بنابراين نظريه پولانتزاس بر اساس نوشتههاي
حجاريان دقيقاً مربوط به جوامع دموكراتيك است و معلوم نيست چرا در انطباق عملي با
دولت روحاني صغراي قضيه چيز ديگري ميشود.
حجاريان نقطه مقابل نرماليزاسيون را «حالت استثنا» آورده است كه دولتهاي
استثنايي بعضاً مستقر ميشود اما به رويه تبديل نميشوند. در نتيجهگيري اين بخش
كه «استثنا» چيست؟ يك بار انقلاب را استثنا ميداند و يك بار دولت احمدينژاد را و
اين دوگانه را در پايان حل نميكند. مينويسد «انقلاب امري استثنا و نرماليزاسيون
حالت عادي است» و اينگونه روي استمرار انقلاب اسلامي خط بطلان ميكشد و سپس مينويسد:
«استثنا هميشه كم و نادر است.
اگر حالت اورژانسي براي مدت طولاني تداوم داشته باشد،
زندگيها مختل ميشود اما عدهاي مثل تروتسكيخواهان انقلاب مستمر هستند (خجالت
كشيده است بگويد امام) يا مثل رژي دبره در پي انقلاب در انقلابند. حال آنكه انقلاب
يك امر استثنايي است و قاعده زندگي مردم عادي است.» حجاريان در اين فراز به صراحت
از چارچوب فكري امام عدول ميكند و مشكل اساسي خود و دوستانش را استمرار انقلاب
اسلامي ميداند، چرا كه امام در اسفند 1367 در تبيين دستاوردهاي جنگ تحميلي
فرمودند «و از همه مهمتر استمرار روح اسلام انقلابي در پرتو جنگ تحقق يافت» يا
ميفرمود «ما هنوز در قدمهاي اول مبارزه جهاني عليه شرق و غربيم» يا در آخرين ماههاي
حياتشان اصرار داشتند كه «امروز جنگ حق و باطل و جنگ فقر و غنا شروع شده است» يا
«تا كفر و شرك هست مبارزه هست و تا مبارزه هست ما هستيم». بنابراين اصلاحطلبان با
صراحت پايان انقلاب امام را خواستارند و آن را فرياد ميزنند. نتيجهاي كه در اين
مقاله نهفته است اينكه نرماليزاسيون در مقابل «استثنا» است و استثنا همان انقلاب
است. بنابراين ميخواهد بگويد اعتدال و اصلاحات به يك دوراهي مشترك رسيدهاند و
آن پايان انقلاب اسلامي است.
او كه تحصيلكرده علم سياست است، بهتر ميداند كه
معنايابي سياسي «اصلاحات» نقطه مقابل انقلاب است. اصلاحات مكمل انقلاب نيست كه 180
درجه مقابل آن است. بنابراين اصلاحات شيفت پارادايمي انقلاب به دموكراتيراسيون
غربي بوده و بر اساس نظرات پولانتزاس، نرماليزاسيون هم در جوامع دموكراتيك اتفاق
ميافتد. بنابراين حجاريان با كلمات جديد روحاني را در مسير پايان دادن به انقلاب
ميبيند و با صراحت مينويسد: «روحاني ميخواهد قدم به قدم اوضاع را كنترل و از
شرايط استثنايي [بخوانيد انقلابي] خارج كند.» لذا مسيري كه حجاريان براي روحاني
طراحي كرده است نه در روش كه در نتيجه همان آرمان اصلاحطلبان ناب است، يعني پايان
انقلاب اسلامي. اميد است اين برداشت حجاريان از دولت روحاني و شخص رئيسجمهور يك
توهم باشد كه اگر دولت روحاني اينگونه باشد بايد فكري براي انقلاب اسلامي كرد.
اما
تجربه دو دهه گذشته نشان ميدهد كه اين نظريهپردازي در كنار نظريهپردازيهاي
ديگر مثل «مشروطهخواهي»، «عرفيگرايي»، «جمهوريخواهي»، «حاكميت دوگانه»،
«دموكراسيخواهي» و «راه چهارم» و نظرات جوزف ناي به سنگ خواهد خورد. ظاهراً نظريهپردازي
در درون حوزه اصلاحات به بن بست رسيده و لوث شده است. اكنون موقع صادر كردن نظرات
است و لذا اين مقاله را بايد توهين به حوزه فكري دولت روحاني دانست كه متهم به فقر
تئوريك ميشود. اگرچه آنچه از عمل دولت توسط حجاريان توصيف ميشود، اصلاً نيازي به
تئوري ندارد چرا كه اقدامات ميداني، نازل و بوركراتيك است.
حجاریان باید متوجه باشد"که ملت ایران مهره
