با رسميت يافتن مذهب تشيع دوازده امامي به وسيله شاهاسماعيل بنيادهاي اين مذهب با كمك عالمان معروف آن زمان قوام يافت و صفويان در تحكيم آن كوشيدند و در كنار آن، به منظور تحكيم موقعيت و حكومتشان از اين مذهب سود جستند. در اين زمينه، گسترش نمادهاي عزاداري ماه محرم و واقعه عاشورا ـكه هر شيعي مذهبي نسبت به آن حساس و فعال بود و هنوز هم هستـ جايگاه خاصي داشت، اما اين مطلب به معناي آن نيست كه تشيع صفويان از روي سياست و مصلحت باشد، بلكه آنان واقعاً و از صميم دل شيعه مذهب بودند.
در مقابل تهديدهاي امپراتوري عثماني سنيمذهب كه چندين بار پايتخت كشور ايران، شهر تبريز را طي هجومهاي سنگين خويش تسخير كرده بود، يكي از راههاي اساسي مقاومت و حفظ كشور تشجيع و تحريك احساسات مذهبيـ شيعي مردم ايران بود، امري كه با گسترش عزاداريهاي ماه محرم به دست ميآمد. تحقيق در زمينه عزاداريهاي ماه محرم در عصر صفوي و بررسي چگونگي ايجاد نمادهاي عزاداري ضروري به نظر ميرسد تا بخش مهمي از حيات اجتماعيـ سياسي و بهخصوص مذهبي ايران به دست آيد. بيشك ريشههاي بسياري از عزاداريها و آداب و رسوم مذهبي فعلي را بايد در زمان مذكور جستوجو كرد و پس از يافتن، بايد آنها را با محك قوانين شرع و عقل ديني سنجيد.
سؤالهاي اساسي كه در اين پژوهش ميكوشيم بدانها جواب بدهيم، عبارتند از:
1. ريشههاي عزاداري مردم در دوره صفوي را در كدام مقطع تاريخي ايران ميتوان يافت؟
2. صفويان چه استفادهاي از گسترش عزاداريهاي ماه محرم كردند؟
3. آيا عزاداريهاي ماه محرم در عصر صفوي تأثيري بر روابط خارجي با دولتهاي سني مذهب داشت؟
4. سير و بسط يا تغيير و جايگزيني نمادهاي عزاداري عصر صفوي چگونه بود؟
فرضيههايي كه در دست است، عبارتند از:
الف. عزاداريهاي مذهبي عصر صفوي نبايد يكدفعه در عصر مذكور ظاهر شده باشد و به احتمال قوي بايد ريشه و پيشينه در گذشتههاي دور داشته باشد.
ب. ممكن است بخشي از اين شيوهها و نمادهاي عزاداري در دوره اسلامي تغيير وجه و رنگ داده باشد.
پ. بعيد نيست گسترش عزاداري ماه محرم در عصر صفوي، مردم ايران را در جهت مقاومت در برابر هجوم دولتهاي سني مذهب عثماني و ازبك مهيا و تحريك كرده باشد.
ت. همچنين ريشه تعداد زيادي از مراسم كنوني عزاداري ماه محرم را بايد در عصر صفوي جست.
با توجه به پيشفرضهاي مذكور و اين حقيقت كه فهم بهتر آداب و رسوم در گرو ريشهيابي دقيق آنهاست، پژوهش خود را بر اساس موازين تحقيقي زير بنا نهاديم:
ـ مطالعه كتابخانهاي و جمعآوري اطلاعات تاريخي.
ـ تجزيه و تحليل اطلاعات موجود.
ـ مقابله و مقايسه دادهها و يافتهها.
ـ جمعبندي و تأليف بر اساس مراحل تحقيق.
با توجه به اين امر، ابتدا سعي كرديم پيشينه عزاداري در ايران باستان را بررسي كنيم و شباهتها و اختلافات آن در مراحل بعد با دوره صفوي بررسي شود. پس از ورود به دوره اسلامي سير كوتاهي از عزاداري امام حسين(ع) در ايام محرم و بهويژه روز عاشورا قابل دقت بود. در دوره صفوي با مداقه در منابع داخلي عزاداريهاي مذهبي (شعر شاعران مرثيهگو و برخي مقتلهاي معروف آن زمان) به شرح آداب و رسوم عزاداري ماه محرم در دوره صفوي بر اساس گزارشهاي سياحان خارجي، نقد و بررسي نوشتههاي آنها و مقابله و مقايسه اطلاعات ارائه شده به وسيله آنان پرداختيم. لازم به ذكر است كه جزئيات و نحوه عزاداريها توسط سياحان مذكور بهخوبي گزارش شدهاند و اين چيزي است كه منابع داخلي تاريخ صفوي بسيار كم بدان پرداختهاند. مقايسه گزارشهاي سياحان خارجي در فواصل زماني دوره صفوي (ايام حكومت شاهان صفوي) از راههاي فهم صحت و سقم گفتههاي آنان است كه به اين امر نيز توجه شده است. تا جايي كه توانستيم و منابع و اسناد ياري ميكردند، ريشه هر نوع عزاداري را مشخص كرديم. در نهايت، براي اينكه اين پژوهش ناقص رها نشود، با نقل مواردي از گزارشهاي سياحان خارجي دوره قاجار ـكه به توضيح مراسم عزاداري ماه محرم در مناطق مختلف ايران پرداختهاندـ به مقايسه نحوه عزاداري در دو دوره حساس تاريخ كشورمان يعني دورههاي صفويه و قاجاريه پرداخته است. مسلماً پژوهش حاضر در موضوع بسيار مهم «تاريخ و جلوههاي عزاداري امام حسين(ع) در ايران» دربرگيرنده همه مطالب و رويدادها نيست و مجال تحقيق و بررسي همچنان باقي است. در واقع، در اين كتاب سعي نويسنده بر گزيدهنويسي و خودداري از اطاله كلام بوده است. ضمناً جمعآوري اطلاعات و گزارشهاي سفرنامههاي خارجي دوره صفويه در مورد كيفيت مراسم عزاداري سالار شهيدان حضرت امام حسينبن علي(ع) و ساير شهداي قيام جاويدان كربلا و تحقيق و تفسير آنها در قالبي مدون و مستقل، تاكنون صورت نگرفته و از اين لحاظ، پژوهش حاضر واجد ويژگي مذكور است.
بهطور خلاصه، آمار و دستهبندي منابع مورد استفاده در اين پژوهش را ميتوان بدينگونه ارائه داد:
1. منابع اصلي تاريخي و حديثي قبل از صفوي 51 عنوان.
2. منابع اصلي تاريخي دوره صفوي 13 عنوان.
3. نظام و نثر زمان صفوي در مورد عزاداري 5 عنوان.
4. منابع اصلي تاريخي دوره قاجاري 12 عنوان.
5. سفرنامههاي خارجي، سفرنامههاي خارجي مورد رجوع در دوره صفويه عبارتند از: شاردن (Chardin)، دلاواله (Dell Valle)، فيگوئرا (Figueroa)، تاورنيه (Tavernier)، اولئاريوس (Olearius)، دوگوآ (Dugova)، كمپفر (Kaempfer)، سانسون (Sanson)، كاتف (Catof)، چلبي (Chalabi)، لابرون (Labrun)، كارري (Careri)، كروسينسكي (Krusinski) و ونيزيان.
سفرنامههاي خارجي دوره قاجاريه عبارتند از: فلاندن (Flandin)، هولستر (Holster)، وامبري (Vamberi)، بل (Bell)، فووريه (Feuvrier)، لوتي (Loti)، بنجامين (Benjamin)، جكسن (Jackson)، رايس (Raise)، ريچاردز (Richards) و. . . .
6. تحقيقات خارجي معاصر 31 عنوان.
7. تحقيقات داخلي معاصر 51 عنوان.
در مجموع، به حدود 70 عنوان منبع راجع به صفويه شامل منابع اصلي نظم و نثر، سفرنامه، تحقيقات خارجي و داخلي مراجعه شده است.
در پايان مقدمه لازم است متذكر شوم كتاب حاضر، پاياننامه دوره كارشناسي ارشد رشته ايرانشناسي است كه با راهنمايي آقاي دكتر منصور ثروت در بهمن 1385 با موفقيت از آن دفاع كردهام. طي دوره تحصيلات كارشناسي ارشد از استادان بزرگوار و فاضل بنياد ايرانشناسي استفاده علمي شاياني بردم و بر خود فرض ميدانم از تلاشها و زحمات رياست محترم بنياد ايرانشناسي مرحوم دكتر حسن حبيبي و اساتيد محترم كمال تشكر و امتنان را داشته باشم.
