روسيه و عمل به وعده ديرهنگام

مسئله تحويل سامانه موشكي اس- 300 يكي از سرفصل‌هاي مطرح در روابط ايران و روسيه طي سال‌هاي اخير بود كه باعث شده بود پاي ديوان بين‌المللي لاهه هم به اين مسئله كشيده شود. ايران قرارداد خريد اين سامانه را به مبلغي حدود 800 ميليون دلار با طرف روسي بسته و مبلغ 167 ميليون دلار هم به عنوان پيش‌پرداخت به روسيه پرداخته بود تا آنكه پنج سامانه از اين سيستم را تحويل بگيرد. روسيه در زمان رياست جمهوري ديميتري مدودف قطعنامه 1929 شوراي امنيت را بهانه كرد تا به وعده خود عمل نكند و مدودف در سپتامبر 2010 دستور منع فروش اين سيستم به ايران را صادر كرد. اين موضوع از آن موقع تا كنون مبدل به چالشي در روابط روسيه با ايران شده بود و طرف‌هاي روسي كه مي‌دانستند در اين زمينه عهدشكني كرده‌اند، سعي داشتند سامانه‌هاي ديگر مثل سيستم‌هاي تور ام- 1 و آنتي 2500 را به ايران تحويل دهند كه ايران نمي‌توانست اين پيشنهادها را قبول كند و كار را براي درخواست غرامتي بالغ بر 4 ميليارد دلار به دادگاه بين‌المللي لاهه كشاند. حالا ولاديمير پوتين، رئيس‌جمهور روسيه، دستور مدودف را لغو كرده و اجازه فروش اس- 300 را صادر كرده و دفتر مطبوعاتي كرملين اعلام كرده پوتين با صدور حكمي ضمن لغو ممنوعيت فروش اين سيستم، ممنوعيت انتقال آن از خاك روسيه به ايران و تحويل آن در خارج از خاك روسيه از طريق كشتي يا هواپيماي حامل پرچم روسيه را نيز لغو كرده است.
پوتين با صدور اين حكم قصد عمل به وعده‌اي دارد كه بايد قبل از اين انجام مي‌شد تا خدشه‌اي در وجهه كشورش در افكار عمومي مردم ايران وارد نشود. در واقع، خودداري روس‌ها از تحويل اس- 300 از اول هم چندان مشروعيتي نداشت چراكه بند مربوط به تحريم‌هاي نظامي در قطعنامه 1929 آشكارا تسليحات تهاجمي را دربر مي‌گيرد و نه اين سيستم كه در طبقه تسليحات دفاعي قرار مي‌گيرد. از اين جهت بود كه ايران در طول اين چند سال خودداري روسيه را بي‌مبنا مي‌دانست و كرملين هم متهم به عهدشكني شده بود. حالا كه كرملين قصد عمل به وعده خود هر چند ديرهنگام دارد، مسئله مهم در ارتباط با مذاكرات هسته‌اي و به خصوص بيانيه لوزان در دوم آوريل است. كرملين صدور اين حكم پوتين را خلاف 1929 نمي‌داند چراكه معتقد است بيانيه لوزان شرايط براي تحويل اس- 300 به ايران را فراهم كرده است. از طرف ديگر، واشنگتن به اين حكم پوتين معترض شده و جان كري، وزير خارجه امريكا در تماس تلفني خود با همتاي روسي‌اش، سرگئي لاوروف گفته كه انتقال اين سامانه به ايران بر خلاف توافق روسيه براي به رسميت شناختن تحريم‌هاي شوراي امنيت عليه ايران است. جاش ارنست، سخنگوي كاخ سفيد، هم گفته كه تصميم روسيه براي ارسال اس- 300 به ايران مي‌تواند برنامه بلندمدت گروه 1+5 براي لغو تحريم‌ها عليه ايران را به خطر بيندازد. اين موضع‌گيري‌هاي دو طرفه جداي از واكنش معمول اسرائيل است كه از هر فرصتي براي سنگ‌اندازي در مسير مذاكرات استفاده مي‌كند. برخي نيز تصميم پوتين را از منظر مانور او در برابر بيانيه لوزان و احتمال رسيدن به توافق نهايي ارزيابي كرده‌اند تا آنكه كرملين به اين صورت بر روند فعلي تأثير گذاشته و تفسير مورد نظر خود را به جريان بيندازد.
اين دست موضع‌گيري و ارزيابي‌ها را بايد طبيعي دانست اما نكته مهم اين است كه مسئله اس- 300 براي ايران پرونده‌اي جدا از مذاكرات هسته‌اي است چنان كه تمام حوزه نظامي- امنيتي ايران از اين پرونده جداست. بنابر اين، نه روسيه مي‌تواند اين تصميم پوتين را مستند به بيانيه لوزان بكند و نه امريكا مي‌تواند آن را ناقض تحريم‌هاي شوراي امنيت يا تأثيرگذار بر روند فعلي از برنامه مذاكرات براي لغو تحريم‌ها بداند. روسيه تنها كاري كرده در اجراي قراردادي كه هشت سال پيش متعهد به اجراي آن شده و تنها در سايه تفسيري غلط از قطعنامه 1929 نسبت به اجراي تعهد خود شانه خالي كرده بود. امريكا نيز در روند فعلي مذاكرات تنها بايد به فكر برنامه لغو تحريم‌ها باشد آن هم به صورت يك‌جا و نه آن طور كه ارنست گفته «برنامه بلندمدت» براي لغو تحريم‌ها. تنها نكته‌اي كه باقي مي‌ماند اين است كه ايران روند مذاكرات به هر سمتي كه پيش برود و هر نتيجه‌اي هم كه داشته باشد بايد به فكر پيشبرد توان نظامي- امنيتي خود باشد و دريافت سامانه اس- 300 تنها يك گام در اين مسير است. اين گامي است كه ايران بر اساس حق مشروع دفاع از خود برمي‌دارد و هيچ كشوري از جمله كشورهاي حاضر در گروه 1+5 نمي‌توانند منكر اين حق بشوند تا چه برسد به اينكه بخواهند آن را از منظر بيانيه لوزان يا روند مذاكرات بعدي ارزيابي بكنند. ايران برنامه دفاعي خود را به سمت و سوي مذاكرات هسته‌اي گره نزده تا آنكه بتواند از حقوق خود با هر سمتي از مذاكرات دفاع بكند. اين تنها نتيجه‌اي است كه گروه 1+5 يا هر كشور ديگري مي‌تواند از تحويل اس- 300 به ايران بگيرد.