ما طبق آيات الهي مرور ميكنيم آن نعمتهايي را كه خداوند از روي رحمت و محبت در اختيار ما قرار داده است و بر اساس روايات و توصيههاي ائمه ميآموزيم كه بايد با رفتار و بخششمان اين فرصت بهرهمندي را در اختيار سايرين هم قرار دهيم. توصيههاي انجام كار نيك در دين ما تنها از منظر اخلاقي و انساني نيست بلكه علم روانشناسي هم امروز به اين نتيجه رسيده كه خوبيها به مثابه منبع ذخيره انرژي هستند كه هر چه با ديگران به اشتراك گذاشته شوند سريعتر شارژ ميشوند.
همه اين رفتارها دست به دست هم ميدهد تا تبادل رفتارهاي انساني و محبت بين يك جامعه اتفاق بيفتد؛ با تبادل اين نوع رفتارها ظرفيت پذيرش سختي بالا ميرود و آستانه تحمل مردم زياد ميشود. افزايش انرژي مثبت در وجود آدمها كمك ميكند كه با سختيها و مشكلاتي كه هر روزه با آن مواجه هستند راحتتر كنار بيايد.
اينكه امروز در هنگام عبور از يك خيابان در چند نقطه درگيري و تنش ميبينيم دليل عمدهاش پايين بودن ظرفيت تحمل مردم است و بهترين راه بالابردن قدرت تحمل است؛ انرژي منفي حاصل از دعوا، تصادف، بددهني و درگيري هميشه كار خودش را ميكند مگر اينكه يك طرف اين بحث انساني باشد كه وجودش مملو از رفتارهاي خوب و انرژيهاي مثبت و سازنده باشد آنوقت است كه ديگر با وجود بددهنيهاي يك طرف دعوا، طرف دوم گذشت ميكند و غائله فيصله مييابد.
اسلام دين زندگي است، دين ساختن آدمهاست و اين دين با برنامههاي مهمي كه به زندگي فردي هر انساني ميدهد اين قدرت را دارد كه پايهريز يك جامعه سالم باشد به شرطي كه ما بيكم و كاست دستوراتش را اجرا كنيم. مثلاً وقتي در دين ما توصيه ميشود به انجام كارهاي خير بايد هرطور شده بسته به شرايط مالي و اجتماعيمان بگرديم و روشهاي خير كردن را پيدا كنيم.
خداوند در آيه ۹۰ سوره أنبياء پس از ذكر برخي از پيامبران و اعمال نيكشان قصد معرفي كردن آنها را به عنوان الگوي مردمي دارد و درباره آنان چنين ميفرمايد: إنهم كانوا يسارعون في الخيرات «آنان در كارهاى نيك شتاب مىنمودند…»
اينكه بگوييم «حالا مگر در اين اوضاع و احوال ميشود كار خير هم كرد، حالا كه همه نگران شندرغاز درآمد خودشان هستند چه كسي ميآيد انفاق كند» همهاش بهانه است چون اگر بخواهيد كار خير كنيد به اندازه كافي فرصت در اختيارتان هست. ما در دستهبندي كارهاي خير ميگوييم دسته اول كارهايي هستند كه نياز به تلاش بدني دارند مانند نماز و روزه و اگر شما از جمله كساني هستيد كه ميخواهيد با يك كار خير به ديگران كمك كنيد ميتوانيد در انجام كارهاي روزمرهشان يا رفع نيازهاي جسميشان به آنها كمك كنيد.
البته دسته ديگري از كارهاي خير هم وجود دارد كه نياز به بذل مال دارند. زكات، صدقات و كمكهاي مالي براي ساختن مساجد، مدارس، بيمارستانها و فراهم كردن شرايط ازدواج جوانها، رفع نياز مالي خانوادههاي فقير همه جزو اين گروه كارهاي خير هستند. در گروه بعدي كارهاي نيكي وجود دارد كه نياز به تركيبي از تلاش بدني و بذل مال دارند مانند حج خانه خدا، تلاش در راه كسب علم و آموزش دادن به ديگران.
از ابوذر (رضي الله عنه) روايت است كه عدهاي از مردم گفتند اي رسول الله، پاداش را ثروتمندان بردند! آنها مثل ما نماز ميگزارند و روزه ميگيرند و (اضافه بر آن) از آنچه از اموالشان اضافه باشد صدقه ميدهند. پيامبر (ص) در جواب او فرمود: آيا خداوند براي شما چيزهايي قرار نداده كه صدقه دهيد؟ در هر تسبيح (گفتن سبحان الله) براي شما صدقهاي است و هر تكبير (گفتن الله اكبر) صدقه است، و هر تحميد (گفتن الحمدلله) صدقه است، و هر تهليل (گفتن لاإله إلا الله) صدقه است و دستور دادن به كارهاي خوب صدقه است و نهي كردن از كارهاي بد صدقه است .
اين حديث نبوي درسهاي زيادي در بر دارد. از جمله اينكه صدقه تنها به صدقات مالي محدود نميشود بلكه بر اساس برنامه و روش اسلامي هر كار نيكي صدقه محسوب ميشود و ديگر اينكه اگر انسان با نيت و قصد وارد نشدن به حرام، رو به انجام عمل مباح بياورد همان عمل مباح نيز برايش اجر و پاداش به حساب خواهد آمد.
همانگونه كه گفتم راههاي نيكي بسيارند و ما ميتوانيم در هر موقعيت و زماني نيكي كنيم و كارهاي خير انجام دهيم. بسياري از اين نيكيها ممكن است در چشم ما كوچك جلوه كنند اما انسانهاي زرنگ و اهل خير ميدانند هر خوبي و خيري ارزش خود را دارد و از سويي ديگر خوبيهاي به ظاهر كوچكتري هستند براي نيكيهاي بزرگ. در جاي ديگري نقل است كه رسول الله (ص) خطاب به ابوذر غفاري فرمود: هيچ كار نيكي را حقير و كم ارزش به حساب نياور حتي اگر اين كار نيك اين باشد كه با برادرت با چهرهاي بشاش روبهرو شوي. روايت است كه رسول الله (ص) فرمود: در هر روزي كه خورشيد آن طلوع ميكند بر هر مفصل و بندبند بدن انسانها صدقه لازم است: اينكه بين دو نفر عدالت كني صدقه است و اينكه مردي را در سوار شدن بر وسيله سوارياش كمك كني يا در بار كردن وسيله سوارياش وي را كمك كني خودش صدقه است و سخن نيكو گفتن صدقه است و در هر قدمي كه به سوي مسجد براي نماز برميداري صدقه است و دور كردن اذيت و آزار از مسير مردم صدقه است. شايد تا قبل از اين نسبت به بسياري از نيكيها بياهميت باشيد، به فرصتهايي كه ميتوانستيد از آن خير بسازيد فكر نكرده بوديد اما اين بار وقتي از خانه خارج شديد خوب به اطرافتان نظري بيندازيد، خواهيد ديد بهانه براي انجام كار خوب بسيار زياد است. مهم اين است كه قصد انجام خير را داشته باشيم و منتظر فرصت. شما هم امتحان كنيد. منتظر ديگران نمانيد چون اگر شما شروع كنيد خوبي به همه سرايت خواهد كرد.
خوبي، خوبيهاي ديگر را در پي خواهد داشت. خوبي باعث خواهد شد وجود ما پاك شود و آمادگي خوبيهاي بزرگتر را در خود بيابيم. براي خوب شدن ميتوانيم از گامهاي كوچك شروع كنيم.
*مدرس اخلاق دانشگاه
