16 آذر در تقويم ايرانيان نماد روز دانشجو است، نمادي كه نه به دوران پس از انقلاب، بلكه مربوط به دوران اوج قدرت رژيم پهلوي است كه با حمايت ايالات متحده كمكم در حال تبديل به يك قدرت منطقهاي و حتي فرامنطقهاي بود. ماههاي پس از كودتاي ننگين 28 مرداد سال 1332 كه با طراحي سرويسهاي جاسوسي امريكا و انگليس دولت قانوني مصدق سقوط كرد، قرار بود كه نيكسون معاون رئيسجمهور وقت امريكا از طرف آيزنهاور به ايران بيايد تا به قول آيزنهاور نتايج «پيروزي سياسي اميدبخشي را كه در ايران نصيب قواي طرفدار تثبيت اوضاع و قواي آزادي شده است» ببيند. از سوي ديگر فضلالله زاهدي نخستوزير كودتا، دستور از سرگيري روابط با انگلستان را كه در دوره مرحوم مصدق به دليل تنشها بر سر موضوع ملي كردن صنعت نفت متوقف شده بود، صادر كرد. علاوه بر اين همزماني برگزاري دادگاه فرمايشي مصدق توسط رژيم پهلوي با روزهاي منتهي به ورود نيكسون به ايران، دست به دست يكديگر داد تا دانشجويان خشمگين از كنار گذاشته شدن دولت قانوني مصدق و روي كار آمدن دولت كودتايي زاهدي، خشم خود را همزمان با ورود نيكسون بروز دهند.
بر اين اساس در روز ۱۴ آذر ۱۳۳۲ با ورود دنيس رايت، كاردار جديد سفارت انگليس به ايران دانشجويان دانشكدههاي حقوق و علوم سياسي، دندانپزشكي، فني، پزشكي و داروسازي در دانشكدههاي خود تظاهرات خود را برپا كردند و فرداي اين روز، تظاهرات اعتراضي دانشجويان به خارج از دانشگاه كشيده شد كه همين موضوع باعث بروز درگيري شديدي ميان مأموران انتظامي رژيم پهلوي و دانشجويان شد.
توحش به خرج داده شده از سوي مأموران رژيم پهلوي عليه دانشجويان و سپس دستگيري بسياري از دانشجويان، آتش اين اعتراض را شعلهورتر كرد؛ موضوعي كه رژيم را بر آن داشت تا با استقرار دائمي گروهي از نظاميان در محوطه دانشگاه، اقتدار خود را به آنها نشان دهد. اينچنين بود كه در يك اقدام كمسابقه در روز ۱۶ آذر ۱۳۳۲، نيروهاي لشكر ۲ رزمي به دانشگاه تهران اعزام شدند.
صبح 16 آذر 1332 دانشجويان دانشگاه تهران موقع ورود به دانشگاه، متوجه اين حضور پررنگ نيروهاي نظامي در محوطه دانشگاه ميشوند. فضاي نظامي، دانشگاه را به شدت آبستن حادثه و درگيري كرده بود. به رغم تلاش مسئولان دانشگاه براي جلوگيري از درگيري، سرانجام حادثه به وقوع پيوست و تنش شكل گرفته ميان دانشجويان و نظاميان، باعث شروع تيراندازي به سمت دانشجويان شد؛ اقدامي كه منجر به شهادت احمد قندچي، مهدي شريعترضوي و مصطفي بزرگنيا شد.
شهيد دكتر مصطفي چمران كه از شاهدان اين واقعه تلخ در دانشگاه تهران بود، پيرامون آغاز اين درگيري ميگويد: «دستهاي از سربازان با سرنيزه از در بزرگ دانشكده وارد شدند. اكثر دانشجويان به ناچار پا به فرار گذاشتند تا از درهاي جنوبي و غربي دانشكده خارج شوند. در اين ميان بغض يكي از دانشجويان تركيد. او كه مرگ را به چشم ميديد و خود را كشته ميدانست ديگر نتوانست اين همه فشار دروني را تحمل كند و آتش از سينه پرسوز و گدازش به شكل شعاري كوتاه بيرون ريخت «دست نظاميان از دانشگاه كوتاه». هنوز صداي او خاموش نشده بود كه رگبار گلوله باريدن گرفت و چون دانشجويان فرصت فرار نداشتند به كلي غافلگير شدند و در همان لحظه اول عده زيادي هدف گلوله قرار گرفتند»
درست دو روز بعد از واقعه 16 آذر بود كه سرانجام نيكسون به ايران آمد و در همان دانشگاهي كه هنوز به خون دانشجويان بيگناه رنگين بود، دكتراي افتخاري حقوق دريافت كرد. روز بعد، يكي از روزنامهها در سر مقاله خود تحت عنوان «سه قطره خون» نامه سرگشادهاي به نيكسون نوشت. در اين نامه سرگشاده ابتدا به سنت قديم ايرانيها اشاره شده بود كه «هرگاه دوستي از سفر ميآيد يا كسي از زيارت بازميگردد يا شخصيتي بزرگ وارد ميشود، ما ايرانيان به فراخور حال در قدم او گاوي و گوسفندي قرباني ميكنيم. » سپس خطاب به نيكسون گفته شده بود كه «آقاي نيكسون، وجود شما آنقدر گرامي و عزيز بود كه در قدوم شما سه نفر از بهترين جوانان اين كشور يعني دانشجويان دانشگاه را قرباني كردند.»
16 آذر نماد استكبارستيزي قشر دانشجو
در اين ميان شايد بازخواني كوتاه آنچه در روز 16 آذر 1332 گذشته، بتواند همچنان هويت اصلي قيام دانشجويي را زنده نگه دارد. هويتي كه ماهيتي استكبارستيزانه دارد و در تمام اين سالها اين ماهيت را زنده نگه داشته است. اين در حالي است كه همواره در برههاي از زمان عدهاي كوشيدند تا با دستاويز قرار دادن روز 16 آذر و تحريك احساسات دانشجويان، اين مناسبت ملي را از مسير اصلي خود خارج كنند و ماهيت استكبارستيزي اين روز را از آن جدا كنند. اما واقعيت آن است كه نه سه قطره، بلكه سه دريا خون بر زمين ريخته شده در دانشگاه تهران، آنقدر رنگين است كه هرگز اجازه نميدهد، اين ماهيت از روز دانشجو به سرقت برود. واقعيت ديگري در خصوص ماهيت 16 آذر آن است كه پيوند وقايع آذر 1332 با آغاز حركت استكبارستيزانه امام خميني(ره) در سال 1342 كه در نهايت منجر به پيروزي ضد استكباريترين انقلاب دنيا نيز شد، خود عامل ديگري است كه ماهيت استكبارستيزانه روز دانشجو را بيمه ميكند.
و حالا با گذشت بيش از شش دهه از اين حركت، همچنان همگان سه دريا خون را نماد مبارزه با استكبار ميپندارند.
