چند دهه بيشتر نيست كه نوار كاست در دسترس همه قرار گرفته است كه پس از آن هم راديو، تلويزيون سيدي و لوحهاي فشرده وارد بازار شد و مردم كوچه و خيابان از اين راه در ايام محرم نواها و صداهاي مداحان عاشورايي را گوش ميدهند. امروزه از طريق يك گوشي ميتوان اين صداها را در اختيار همه قرارداد، اما در گذشتههاي دور چنين امكاناتي نبود و به طور سنتي مداحان اهل بيت (ع) در مراسمهاي مذهبي و مجالس عزاداري نوحهسرايي ميكردند. تعداد مداحان كمتر از الان بود، اما شور، حرارت و احساس خاصي در صدايشان موج ميزد. بسياري از اين مداحان عمرشان را برسر اين كار گذاشتند و مردم هم با گوش جان نوحهسراييشان را دنبال ميكردند و به خاطر ميسپردند. كساني هستند كه عمر و زندگيشان را در اين راه گذاشتند و ما كمتر از آنها شناخت داريم. در ادامه با زندگي پنج نفر از باسابقهترين و قديميترين مداحان سرزمينمان بيشتر آشنا ميشويم.
سليم مؤذن زاده اردبيلي
يكي از معروفترين مداحان ايراني سليم مؤذنزاده اردبيلي است كه در سال 1315 در اردبيل زاده شد. بيش از شش دهه است كه صداي او با حنجرهاي استثنايي، گوش و دل علاقهمندان را نوازش ميدهد و البته بيشتر نوحههايش را به زبان تركي خوانده و به زبانهاي فارسي و عربي نيز تسلط دارد. پدرش شيخعبدالكريم مؤذنزاده اردبيلي، اولين مؤذن راديوي ايران و برادرش رحيم نيز از مؤذنان معروف است . صداي گيرا و رسا در خانواده مؤذن زاده اردبيلي موروثي بوده و همه فرزندان و نوادگان مرحوم شيخ فرج (پدربزرگش) اين موهبت الهي را از او به يادگار بردند. توانايي بيمثال او در اجراي برنامههاي گوناگون مداحي، نوحه و مولوديخواني، اذان و قرائت قرآن كريم از دوره نوجواني، مؤذن زاده را در رديف يكي از مطرحترين افراد جهان در اين رشته قرار داده است. طبق گفته خودش، در اين سالها به طور متوسط روزانه پنج ساعت را صرف مداحي كرده و بيش از 2000 عنوان نوار كاست مربوط به برنامههاي او از زمان پيدايش ضبط صوت تاكنون به زبانهاي تركي، فارسي و عربي وجود دارد. سليم مؤذن زاده همواره خود را نوكر پير آستان مقدس اهل بيت (ع) معرفي ميكند و معتقد است حنجرهاش يك موهبت الهي است كه وقف سيد الشهدا(ع) است و استفاده از آن در زمينههاي غير از اين صحيح نيست. او علاوه بر حفظ روشهاي قديمي، سبكهاي جديدي با اصالت فرهنگي را در نوحهخواني و مداحي ابداع كرده است. به گفته اهل فن صدايش، ماندگارترين صدا و جزو عجايب روزگار براي مداحي در طول اعصار مختلف است، در حاليكه مؤذن زاده تأكيد دارد: «صدايم در برابر صداي پدرم مانند قطرهاي است در مقابل دريا».
علي اكبر اناري ابولي
يكي از چهرههاي قديمي در ميان مداحان، كربلايي علي اكبر اناري ابولي است و بيش از هشت دهه است كه براي اباعبدالله (ع) و عزادارانش به سبك قديم مداحي ميكند. او از سال ۱۳۱۵ در هيئت محله پايين شهرستان انار كه هميشه براي عزاداري به سمت امامزاده محمدصالح(ع) ميآمده، شروع به خواندن ميكند. اناري ابولي در كنار مداحي كار ديگري هم داشته و بازنشسته اداره راه و ترابري است. او در مورد سابقه و سبك كارش ميگويد:«حدود۹۲سال دارم و به بركت امام حسين(ع) ۸۴ سال است كه نوحه ميخوانم و هنوز هم به همان روشي كه سالهاي پيش نوحه ميخواندم الآن هم ميخوانم. حالا برخي خوششان آمده و بعضي مواقع از سبك تكراري من ناراضي بودهاند اما من همان علي اكبرابولي ۸۴سال پيش هستم. من نوحهها را از كتب نوحه يا از قديم الايام كه شنيده بودم حفظ ميكردم و ميخواندم اما اكنون به دليل ضعيف شدن چشمانم از روي متن به سختي ميتوانم بخوانم و بيشتر نوحههايي كه حفظ هستم را ميخوانم.» نوحههاي ۳ضرب، ۷ضرب و ۹ضرب علي اكبرابولي معروف است و در اين سالها بدون امكانات خاصي براي عزاداران خوانده است. از نظر او در حال حاضر برخي مداحان و نوحهخوانان نوحههاي پرمغز و وصفي نميخوانند و به جاي وصف بيشتر بر مدح تكيه دارند. علي اكبرابولي وصيت كرده اگر روزي از دنيا رفت، در صحن جلوي حسينيه محله پايين شهرستان انار به خاك سپرده شود، زيرا تمامي نوحهها و عزاداريهايش از بچگي تاكنون در اين حسينيه بوده است.
زندهياد سيدمصطفي هاشميدانا
زندهياد سيدمصطفي هاشميدانا از جمله مداحان قديمي تهران به شمار ميرود كه نفسش قدسي بود و تنها با ذكر نام ابا عبدالله اشك از چشمان خود و مخاطبانش جاري ميشد. مرحوم هاشميدانا متولد سال۱۲٩٩ در خيابان اديبالممالك تهران بود. او تحصيلات قرآني داشت و در كنار مداحي براي اهل بيت (ع) در طول حياتش به شغل سراجي و پيچ و مهرهسازي و كاروانداري زيارتي مشغول بود. زندهياد هاشميدانا علاوه بر مداحي در مراسمهاي مختلف مذهبي با هيئتهاي بسياري از جمله جامعه مداح شرق، صنف آهن فروشان، اتفاقيون و مسجد انصار(خيابان هدايت) همكاري داشت. اين پير غلام براي تشكيل جامعه مداحان تلاش بسيار كرد و تا زماني كه در قيد حيات بود به عنوان قديميترين مداح رئيس جامعه مداحان بود. سيدمصطفي هاشميدانا صدايي بسيار رسا و گيرا داشت. او ۱٩خرداد سال ۱٣۸۴ به دليل عارضه مغزي دارفاني را وداع گفت و در باغ طوطي حرم حضرت عبد العظيم(ع) به خاك سپرده شده است.
مرحوم شاه حسين بهاري
از ديگر باسابقهها و چهرههاي معروف مداحي در ايران زندهياد شاهحسين بهاري است. وي متولد سال ۱٣۰۱ در تهران بود كه ابتدا در ميدان تره بار كار حسابداري ميكرد و در كنار اين فعاليت مداحي نيز داشت. مرحوم بهاري آن زمان تحصيلات ديپلم داشت و جزو باسوادان زمان قديم بود. زندهياد بهاري آشنا به چند زبان تركي، فرانسه، انگليسي بود و زبان فرانسه را تدريس ميكرد. او از دوران طفوليت علاقه زيادي به نوحهخواني داشت و زير نظر حاج مرزوق حائري مداحي را فرا گرفت. اين مداح در هيئت پيرعطا، صنف كفاش، محبان الزهراء و بني فاطمه به طور ثابت برنامه اجرا ميكرد. دو فرزند وي نيز از جمله مداحان بنام هستند كه زير نظر پدر آموزش ديده و راهش را ادامه دادند. مرحوم بهاري در 61 سالگي درشهريور سال 1362 در اثر سكته قلبي و مغزي جان به جان آفرين تسليم كرد و در آرامگاه ابن بابويه شهر ري براي هميشه آرميده است.
علي آهي
از جمله مداحان قديمي كشور استاد حاج علي آهي است كه ۱٣۰٧ در تهران در يكي از محلههاي قديم تهران پامنار و در يك خانواده مذهبي متولد شد. او پس از پايان رساندن دوره ابتدايي، ضمن اشتغال به كسب، به تحصيل علوم حوزوي پرداخت. آهي از سن 10 سالگي به تشويق مادرش به مداحي اهل بيت روي آورد و از سال1336 سرودن اشعار را شروع كرد كه اكنون 86 سال است كه مداح اهل بيت (ع) و 52 سال است كه شاعري اهل بيت (ع) را ميكند و شاگردان زيادي در اين راه تربيت كرده است. آهي از نوجواني تحت مواعظ مجاهد بزرگ حضرت آيت الله العظمي حاج سيد ابوالقاسم كاشاني عليه رژيم ستمشاهي مبارزات فراواني داشت و عضو جمعيت فدائيان اسلام بود. در راستاي اين مبارزات بارها از سوي مأموران ساواك و اطلاعات شهرباني دستگير شد. علي آهي در زمان ورود امام (ره) از فرانسه به تهران جزو اعضاي انتظامات مستقبلين امام بود. او سالها كاروان سالاري و مديريت كاروانهاي حج را عهدهدار بوده و عضو هيئت امنا و هيئت مديره مؤسسه بنياد دعبل خزاعي است و هشت جلد كتاب نوشته است.
