آنچه بيشتر كودكان و نوجوانان را شيفته خود ميكند، بازيهاي رايانهاي است. پيشرفت كيفيتي اين بازيها به فاصله كوتاهي در ايران رواج يافته و بازار اسباب بازي و لوازم سمعي و بصري را به تسخير خود در آورده است.
اين بازيها كه داراي تصاويري است تا 50 درصد با تصاوير واقعي انطباق دارد و همچنين داراي موسيقي متن هستند. دليلي كه اخيراً بر تعداد طرفداران اين بازيها افزوده قيمت مناسب آنها براي مصرفكننده است. علاوه بر اين چون كودك و نوجوان خود اجرا كننده و در بطن بازي است و همراه با ساير شخصيتهاي بازي درگير ماجراهايي ميشود كه طراح بازي براي او تدارك ديده است براي او بسيار جذاب است.
اين بازيها با استفاده از تصاوير پر تحرك و صداهاي مهيج، دنيايي از هيجان را به كودكان و نوجوانان تشنه جنب و جوش ارزاني ميكند و همين جذبه، روح و جسم آنان را مطيع خود ميسازد و به عالمي از تخيلات ميبرد كه خود را محور و قهرمان اصلي ماجرا ميپندارند. البته فراموش نكنيم كه بازيهاي رايانهاي محاسني هم دارد، گرچه اين محاسن در مقابل معايب آن بسيار كمرنگ است.
محاسن بازيهاي رايانهاي
ـ يادگيري را آسان و توجه بچهها را جلب ميكند.
ـ با رايانه هر چند بار كه بخواهند، ميتوانند موضوعي را ببينند و مرور كنند.
ـ برنامههاي بسيار متنوعي هستند كه به كودكان امكان ميدهد تا نقاشيها يا داستانهايي را خلق كنند يا بازيهايي هستند كه كودكان را به تاريخ يا جغرافيا علاقهمند ميكند.
ـ برنامه آموزشي به كودكان كمك ميكند تا مهارتهايي را تمرين كنند.
ـ كودك بدون كثيف كردن لباسها و اطراف ميتواند به راحتي نقاشي بكشد و رنگها را عوض كند. مثلاً اگر از رنگ سبز لباس نقاشياش خوشش نيامد آن را قرمز ميكند، رنگ قرمز رضايت او را فراهم نكرد رنگ آبي و...
ـ مفاهيم و مباني رياضيات را با كمك شكلهاي كودكانه به كودك آموزش ميدهد.
ـ به عقيده بعضي از پزشكان، بازيهاي رايانهاي به كودكان كمك ميكند كه به داروهاي مسكن كمتر احتياج پيدا كنند.
ـ بازيهاي رايانهاي بچهها را وارد دنيايي ميكند كه كنترلش در دست آنهاست و به همين دليل آنها از اين بازي لذت ميبرند.
ـ باعث هماهنگي چشم و دست و پرورش عضلات ظريف كودك ميشود.
ـ وسيله كمك آموزشي براي معلولين و پركردن اوقات فراغت آنان است.
معايب بازيهاي رايانه
الف) آسيبهاي جسماني: چشمان فرد به دليل خيره شدن مداوم به صفحه نمايش رايانه، به شدت تحت فشار نور قرار ميگيرد و دچار عوارض ميگردد. مشاهدات نشان داده است كه نوجوانان چنان غرق بازي ميشوند كه توجه نميكنند تا چه حد از لحاظ بينايي و ذهني بر خود فشار ميآورند.
به دليل اينكه كودك در يك وضعيت ثابت تا ساعتها مينشيند، ستون فقرات و استخوان بندي او دچار مشكل ميشود. همچنين احساس سوزش و سفت شدن گردن، كتفها و مچ دست از ديگر عوارض كار نسبتاً ثابت و طولاني مدت با رايانه است.
پوست فرد در معرض مداوم اشعههايي قرار ميگيرد كه از صفحه رايانه پخش ميشود. ايجاد تهوع و سرگيجه خصوصاً در كودكان و نوجواناني كه زمينه صرع دارند، از ديگر عوارض بازيهاي رايانهاي است.
ب) آسيبهاي رواني – تربيتي: مهمترين مشخصه بازيهاي رايانهاي حالت جنگي اكثر آنهاست و اينكه كودك يا همان سرباز كوچك ما بايد براي رسيدن به مرحله بعدي بازي با نيروهاي به اصطلاح دشمن بجنگد، استمرار چنين بازيهايي كودك را پرخاشگر و ستيزهجو بار ميآورد و او را اسير غول ديجيتالي ميكند.
«خشونت» مهم ترين محركهاي است كه در طراحي جديدترين و جذابترين بازيهاي كامپيوتري به حد افراط از آن استفاده ميشود، چهرههاي معروف هاليوود كه در فرهنگ ما انسانهاي ضد ارزش و غير اخلاقي هستند، در اين بازيها به صورت قهرمانهاي شكست ناپذير جلوه نمايي ميكنند.
كودكاني كه به طور مداوم با اين بازيها درگيرند، درونگرا نيز ميشوند. در جامعه منزوي و در برقراري ارتباط اجتماعي با ديگران ناتوان ميگردند. روحيه انزواطلبي باعث ميشود كه كودك از گروه همسالان جدا شود كه اين خود سرآغازي براي بروز ناهنجاريهاي ديگر است.
مادري ميگويد: فرزندم به بازيهاي رايانهاي معتاد شده است. او هر روز خود را به صفحه تلويزيون ميرساند و از دنياي بيرون به كلي بيخبر است. حتي متوجه رفت و آمد ميهمانان نميشود و هميشه بعد از دست كشيدن از اين برنامه با سردرد و كسالت مواجه ميشود.
ج) تنبل شدن ذهن: در اين بازيها به دليل اينكه كودك و نوجوان با ساختنيها و برنامههاي ديگران به بازي ميپردازد و كمتر قدرت دخل و تصرف در آنها پيدا ميكند، اعتماد به نفس او در برابر ساختنيها و پيشرفت ديگران متزلزل ميشود.
د) تأثير منفي در روابط خانوادگي: با توجه به اينكه زندگي در كشور ما نيز به طرف ماشيني شدن پيش ميرود و در بعضي خانوادهها زن و مرد شاغل هستند يا بعضي از مردان بيش از يك شغل دارند، خود به خود روابط عاطفي و در كنار هم بودن خانواده كمتر شده و عده زيادي از اين وضع و وجود تلويزيون به عنوان جعبه جادويي كه باعث سرد شدن روابط خانوادگي شده ناراضي هستند و حالا نيز جعبه جادويي ديگري يا جاذبه سحرآميزتري به نام رايانه اضافه بر اين وضعيت شده و مشكلات را دو چندان كرده است.
و) افت تحصيلي: به دليل جاذبه مسحور كنندهاي كه اين بازيها دارد، بچهها وقت و انرژي زيادي را صرف بازي با آن ميكنند، حتي بعضي از كودكان صبح، زودتر از وقت معمول بيدار ميشوند تا قبل از مدرسه كمي بازي كنند و وقتهاي تلف شده را هم بدين صورت جبران ميكنند. يكي از والدين اظهار ميدارد كه در سال گذشته پسرم بهترين نمرات را داشت امّا از وقتي كه رايانه برايش خريدهايم روزي دو الي سه ساعت وقت خود را صرف بازي ميكند و از لحاظ تحصيلي افت پيدا كرده است.
راهكارها
اگر چنانچه قرار است از بازيهاي كامپيوتري استفاده كنيد، بهتر است بازيهاي تصويري خلاق را كه كودكان بايد به وسيله آنها، معماهايي را حل كنند، بيش از بازيهاي ديگر مورد توجه قرار دهيد.
ـ بازي دستهجمعي كودكان، با ابزارهاي تصويري كمتر مسئلهساز است. اين اسباببازيها، زماني مخرب خواهد بود كه كودك به تنهايي براي ساعات طولاني، غرق بازي شود.
ـ والدين وقت بيشتري را به كودك و نوجوان خويش اختصاص بدهند. هر قدر وقتگذاري و ارتباط صحيح بين والدين و فرزندان بيشتر باشد، زمينه چنين بازيهايي كمتر فراهم ميشود.
ـ بهتر است والدين همراه فرزندان خود به كوهستان، باشگاهها و ميادين ورزشي بروند و به كارهاي مورد علاقه آنها بپردازند تا انرژي عصبي و رواني آنان تخليه شده و توجهشان از بازيهاي رايانهاي منحرف شود.
ـ به فرزندتان اجازه ندهيد در فاصله نزديكي از صفحه رايانه بنشيند.
ـ از رايانههاي با صفحه كوچك استفاده كنيد.
ـ نور صفحه تلويزيون را كم كنيد.
ـ ضروري است بچهها به طور مرتب بين دو نوبت بازي استراحت كنند.
ـ چشمها بايد مسلط به صفحه رايانه باشد.
ـ بهتر است والدين با كودكان صحبت كنند كه فقط روزهاي تعطيل مجاز به استفاده از اين بازيها هستند.
ـ با استدلال و منطق آسيبهايي را كه كامپيوتر به كودكان وارد ميآورد، متذكر شويد.
مخربترين بازيهاي تصويري بازيهايي هستند كه تصاوير آنها به طور مكرر بر صفحه ظاهر ميشوند و كودك بايد به تمام تصاويري كه از برابر چشم وي ميگذرند شليك كند، لذا توصيه ميشود از اينگونه بازيها كمتر در دسترس كودك قرار گيرد.
* كارشناس ارشد روانشناسي
