در واقع اولين شرط توسعه علمي در يك جامعه، آن است كه انديشمندان و پژوهشگران آن جامعه پاي بر دوش يكديگر بگذارند و براي هر تحقيق و پژوهش، از تحقيقات و مطالعات پيشين در آن زمينه حداكثر استفاده صورت گيرد و اين يعني دسترسي مناسب به منابع علمي، شرط «دانشگاه» شدن دانشگاه است. با اين وجود، مشكل دسترسي به منابع علمي، از جمله مشكلات اساسي در دانشگاههاي كشورمان است كه در درجه اول به ضعف كتابخانههاي دانشگاهي بازميگردد.
كمبود كتابخانه؛ اولين مشكل
بهلحاظ كمي، در حال حاضر در كشورمان حدود 45 كتابخانه مهم دانشگاهي وجود دارد كه نسبت به جمعيت 4 ميليون نفره دانشجويان، رقم ناچيزي محسوب ميشود. اغلب اين كتابخانهها مربوط به دانشگاههاي دولتي هستند و دانشگاههاي ديگري چون پيام نور، علمي ـ كاربردي و ساير مؤسسات آموزش عالي كشور، با وجود تعداد زياد دانشجو، از داشتن كتابخانههاي دانشگاهي مناسب محرومند، ضمن اينكه همين تعداد كتابخانههاي دانشگاهي، بيشتر در شهرهاي بزرگ و مراكز استانها متمركز شدهاند و اغلب شهرستانها، چنين امكاني را در اختيار ندارند. همين تعداد كتابخانههاي دانشگاهي نيز با مشكلات عديدهاي مواجه هستند و از ميان آنها، تنها تعداد انگشتشماري از استانداردهاي لازم برخوردارند.
كمبود كتاب و منابع علمي؛ مهمترين علت ناكارآمدي كتابخانههاي دانشگاهي
جديترين مشكل بسياري از كتابخانههاي دانشگاهي كشور، مشكل كمبود كتاب و منابع علمي است. اين مشكل بهويژه براي دانشجويان تحصيلات تكميلي وجود دارد كه براي دروس گوناگون، نياز به منابع بيشتر و تخصصيتري دارند اما كتابخانههاي دانشگاهي اغلب با انبوه كتابهاي عمومي و غيرضروري پر شدهاند و بسياري از كتب تخصصي و ضروري رشتههاي مختلف، در آنها پيدا نميشوند. در حاليكه به دليل تنوع رشتههاي دانشگاهي و مخاطبان دانشجو كه هر كدام در رشته خاصي تحصيل ميكنند، كارويژه كتابخانههاي دانشگاهي بيشتر كتب تخصصي است تا عمومي و اين كتابخانهها، از اين جهت با كتابخانههاي عمومي سطح شهر متفاوت هستند. به همين خاطر، دانشجويان بايد براي يك پژوهش تخصصي قوي، به كتابخانههاي مجهزتري مانند كتابخانه ملي، كتابخانه وزارت امورخارجه، كتابخانه مجلس و. . . مراجعه كنند كه عمدتاً در تهران واقع شدهاند.
قديمي بودن منابع و عدمبهروز رساني آنها، مشكل عمده ديگر كتابخانههاي دانشگاهي در زمينه منابع علمي است. در واقع بسياري از كتب اين كتابخانهها رنگوبوي تاريخي گرفتهاند. اقتضاي رشتههاي مختلف دانشگاهي، ترجمه و توليد مطالب جديدي در حوزههاي مختلف است كه همه ساله در قالب كتاب وارد بازار نشر ميشود. اين در حالي است كه روزآمد كردن منابع كتابخانههاي دانشگاهي با آثار منتشر شده در بازار نشر، فاصله زيادي دارد و بسيار پيش ميآيد كه سالها از چاپ يك كتاب ميگذرد، اما آن كتاب هنوز وارد كتابخانه دانشگاه نشده است. اين است كه دانشجويان، نااميد از تهيه كتاب از كتابخانه دانشگاه، ناچار براي تهيه آن به كتابفروشيها روي ميآورند. در اين زمينه بايد گفت براي دانشجويان شهرستاني كه با مشكل دسترسي به كتابهاي تخصصي در كتابفروشيهاي شهرشان مواجهند، اين مشكل در درجه اول بايد توسط كتابخانههاي دانشگاهي مرتفع شود، لذا توجه به تهيه تازههاي نشر، بايد جزو اولويتهاي اول كتابخانههاي دانشگاهي باشد.
مسئله بعد، عدم وجود تعداد نسخههاي كافي از بسياري از كتابهاست. بسيار پيش ميآيد كه دانشجو براي تهيه كتابي بايد چند هفته منتظر بماند تا آن كتاب به كتابخانه بازگردانده شود و بعد اقدام به تهيه آن كند. در حالي كه اگر از هر كتاب و لااقل از كتابهاي پرمخاطب، تعداد نسخههاي بيشتري تهيه شود، چنين مشكلاتي كمتر پيش خواهد آمد.
از ديگر مشكلات مربوط به منابع علمي در كتابخانههاي دانشگاهي، بايد به مشكل پاياننامهها اشاره كرد. پاياننامهها از جمله پرمراجعهترين منابع دانشگاهي هستند كه براي دانشجويان تحصيلات تكميلي، استفاده زيادي دارند اما با كمال تأسف بايد گفت اغلب كتابخانههاي دانشگاهي كشور، آرشيو مناسبي از پاياننامههاي دانشگاهي را در اختيار ندارند. بسياري از پاياننامههاي تهيه شده در گروههاي درسي مختلف يا در كتابخانههاي شخصي اساتيد ميمانند يا در اختيار كتابخانههاي دانشكدهاي قرار ميگيرند و وارد سيستم جستوجوي كتابخانه نميشوند. اين مسئله، دسترسي دانشجويان را به پاياننامهها دشوار ميكند و در بسياري از موارد دانشجويان تحصيلات تكميلي مجبور ميشوند اين دانشكده و آن دانشكده به دنبال پاياننامه مدنظرشان بگردند و براي اين كار، وقت زيادي صرف كنند. در حالي كه اگر براي آرشيو كردن پاياننامههاي دانشگاه و وارد نمودن عناوين در سيستم جستوجوي كتابخانه برنامهريزي درستي صورت گيرد، بسياري از اين مشكلات بهسادگي برطرف خواهند شد.
دسترسي به منابع علمي الكترونيكي نيز موضوع ديگري است كه بايد به آن اشاره كرد. در شرايطي كه به دليل پيشرفت تكنولوژي و همهگير شدن رايانههاي شخصي بسياري از پژوهشها و مطالعات از طريق ابزارهاي الكترونيكي صورت ميگيرند، دسترسي به منابع علمي الكترونيكي از نيازهاي اساسي پژوهشگران حرفهاي و اساتيد دانشگاه است. بسياري از كتب مرجع و تخصصي زبان اصلي در رشتههاي مختلف كه تهيه آنها به دليل مشكلات موجود در واردات كتاب و گراني ارز تقريباً ناممكن است، در صورت تهيه نسخه ديجيتال آنها توسط كتابخانه دانشگاه ميتوانند در اختيار مخاطب دانشگاهي قرار گيرند. علاوه بر اين، نسخه ديجيتال بسياري از كتب داخلي، نشريات، پاياننامهها و. . . نيز بايد براي استفاده پژوهشگران و دانشجويان تهيه گردد و امكان استفاده دانشجويان از تعداد بيشتري از پايگاههاي علمي بينالمللي فراهم شود.
ارتباط مناسب ميان كتابخانههاي دانشگاهي؛ راهحلي موقتي اما مناسب
در شرايطي كه كتابخانههاي دانشگاهي كشور از مشكل كمبود منابع علمي رنج ميبرند، اتصال اين كتابخانهها به يكديگر و امكان استفاده دانشجويان دانشگاههاي مختلف از منابع علمي ديگر دانشگاهها، ميتواند راهكار مناسبي براي حل اين مشكل باشد، تا زمانيكه بودجه و حمايت كافي از كتابخانههاي دانشگاهي صورت گيرد و منابع علمي آنها، به حد استاندارد برسد.
درحالي كه آنچه ما اكنون داريم، مجموعهاي از كتابخانههاي دانشگاهي است كه هر يك به طور پراكنده بخشي از منابع را در اختيار دارند و اين منابع را دراختيار ساير كتابخانهها قرار نميدهند و طرحهايي چون «طرح غدير» و «كنسرسيوم محتواي ملي» نيز كه با هدف دسترسي دانشجويان به منابع كتابخانههاي دانشگاهي مختلف طراحي شدهاند، به دليل مشكلات اجرايي از سويي و عدمهمراهي مناسب بسياري از كتابخانههاي بزرگ با اين طرحها، نتوانستهاند مشكل دسترسي به منابع علمي را التيام بخشند.
مشكلات سختافزاري؛ مزيد بر علت
گذشته از مشكلات مربوط به منابع علمي، كتابخانههاي دانشگاهي كشورمان از مشكلات مربوط به امكانات و تجهيزات فيزيكي نيز رنج ميبرند. از جمله اين مشكلات، بايد به مشكل كمبود مكان اشاره كرد. سالنهاي مطالعه بسياري از كتابخانهها جوابگوي خيل دانشجويان مراجعهكننده نيستند و بسياري از دانشجويان، امكان استفاده از سالن مطالعه كتابخانه دانشگاه را پيدا نميكنند. علاوه بر كمبود سالنهاي مطالعه، به دليل مناسب نبودن ساختمان بسياري از كتابخانهها، مشكل كمبود فضا براي مخزن كتاب و نشريات نيز وجود دارد.
در بسياري موارد، تجهيزات كتابخانهها نيز از استاندارد كافي برخوردار نيستند. مواردي چون متناسب نبودن ارتفاع ميز و صندليهاي كتابخانه، عدمتنظيمنور سالنهاي مطالعه، كمبود امكانات و تجهيزات رايانهاي، عدمتوجه به ايجاد فضاي لازم براي كاربران ويژه نظير معلولان، نابينايان و كمبينايان، مشكلات مربوط به تهويه و كنترل دماي هوا و. . . از جمله مشكلات مربوط به ضعف تجهيزات فيزيكي دركتابخانههاي دانشگاهي است.
موضوع مهم ديگري كه بايد بدان اشاره كرد، كمبود امكانات مربوط به دسترسي به اينترنت و پايين بودن سرعت است. اينترنت مناسب از جمله مهمترين نيازهاي يك كتابخانه مطلوب است كه علاوه بر انجام بهتر امور كتابداري و اطلاعرساني، نيازهاي دانشجويان را برطرف ميكند اما اغلب كتابخانههاي دانشگاهي كشور، از كمبود امكانات اينترنتي و پايين بودن سرعت اينترنت رنج ميبرند.
مشكل سختافزاري ديگر، ضعف سيستمهاي جستوجوي كتاب است. از آنجا كه اغلب كتابخانههاي دانشگاهي كشور بودجههاي مناسبي در اختيار ندارند و خريد سيستمهاي پيشرفته جستوجوي كتاب نيازمند هزينه زيادي است، مسئولان اين كتابخانهها ترجيح ميدهند به همان سيستمهاي حداقلي جستوجوي كتاب و منابع علمي اكتفا كنند، ضمن اينكه مواردي چون تهيه نسخههاي ديجيتالي از كتب و نشريات، تهيه فايلهاي سمعي و بصري براي كتابخانه، تهيه چكيده و معرفي براي هر كتاب و مواردي از اين دست كه لوازم يك كتابخانه حرفهاي هستند، قرباني نگاه درجه چندم به كتابخانههاي دانشگاهي و كمبود بودجه ميشوند.
سخن پاياني
بخواهيم يا نخواهيم، مشكل تأمين كتاب و منابع علمي، امروزه در كشور ما در حد و اندازه شديدي وجود دارد و به دليل ساختار تمركزگراي كشور، بيشتر آن نصيب دانشجويان شهرستاني ميشود. در شرايطي كه قيمت كتاب سر به آسمان ميسايد و همان كتابگران قيمت هم براي بسياري از دانشجويان شهرستاني دُرّ ناياب است، مهمترين راهكار حل مشكل تجهيز و توسعه كتابخانههاي دانشگاهي است. اين امر نيازمند توجه بيشتر دولت و مجلس محترم و تصويب بودجههاي كافي براي اين امر است. در حقيقت، دولتمردان و سياستگذاران كشورمان بايد اين مسئله را بهدرستي درك نمايند كه نميشود سخن از توليد علم و تمدن بزرگ اسلامي به ميان آورد و مشكلات اوليه مربوط به توليد دانش را ناديده گرفت.
*كارشناس ارشد جامعهشناسي جوانان
