از عهدنامه فينكن اشتاين تا شاهنامه نفيس بايسنقري، قرآن بايسنقري و وقفنامه تيموري براي كساني كه به اسناد تاريخي ايران علاقهمندند؛ هفته ميراثفرهنگي فرصتي را فراهم آورده كه شماري از بزرگترين اسناد و آثار تاريخي ايران از گنجينههاي گرانبهاي كاخ گلستان، بيرون بيايد و تا سوم خرداد در معرض نمايش قرار بگيرد؛ اسنادي كه هر يك برگي از تاريخ ايران در دوره قاجار و حتي پيشتر را روايت ميكنند.
پلكان كاخ ابيض به سوي موزه مردمشناسي مجموعه كاخ گلستان، بازديدكنندگان اين روزهاي تنها بناي ثبت جهاني شده پايتخت را به سوي سالني هدايت ميكند كه در آن شماري از مهمترين آثار و اسناد تاريخي عصر قاجار ايران به نمايش گذاشته شده است. مدير مجموعه فرهنگي تاريخي كاخ گلستان درباره اين نمايشگاه كه به مناسبت هفته ميراث فرهنگي در سالن موزه مردمشناسي كاخ ابيض كاخ گلستان داير است به «جوان» ميگويد: «اگرچه اين نمايشگاه در يك سالن كوچك برپاست ولي آثارش بسيار شاخص است؛ كل يك سالن موزه را از نظر ميزان اهميت ميتوان به نمايش اثري چون شاهنامه بايسنقري اختصاص داد كه اكنون 10 نمونه از مينياتورهاي بزرگ و مهم اين شاهنامه به صورت تابلو بر ديوار اين سالن نصب شده است». به گفته پروين ثقهالاسلام، مدير باتجربه كاخ گلستان كه او را به عنوان مادر اين مجموعه ميشناسند، آلبوم عكس لوئيجي پشه، وابسته نظامي و عكاس ايتاليايي از ديگر آثار شاخص اين نمايشگاه است كه عكسهاي او از پاسارگاد و تختجمشيد به 140 الي 147 سال پيش باز ميگردد و بسيار سنديت دارد. نمايشگاه آثار شاخص كاخ گلستان هر چند ابعاد بزرگي ندارد اما وسعت اهميت آثار به نمايش در آمده در آن تا به آنجاست كه بازديدكننده را با خود به عمق تاريخ فرو ميبرد.
عهدنامه فينكن اشتاين
يكي از آثاري كه در نمايشگاه نسخ خطي كاخ گلستان به نمايش در آمده عهدنامه فيت كن اشتاين است. اين عهدنامه در سال 1222 قمري در زمان سلطنت فتحعلي شاه و ناپلئون بناپارت بين ميرزا محمد قزويني به نمايندگي از دولت ايران و ناپلئون بناپارت از فرانسه در شهر فين كن اشتاين از توابع لهستان در 16 ماده منعقد شد. اين عهدنامه در حقيقت به نفع فرانسه و عليه دولتين روس و انگليس بسته شد، اگرچه هيچ يك از مفاد آن هرگز اجرا نشد.
نقاشي پلنگ و پري شاهرخ
از جمله آثار ديگري كه در اين روزها از گنجينه كاخ گلستان بيرون آمده است نقاشيهايي از كمالالملك و صنيعالملك است. در يكي از اين تصاوير نقش پلنگي به چشم ميخورد كه محمد غفاريكاشاني معروف به كمالالملك آن را با رنگ و روغن كشيده است. نقاشي ديگر با عنوان «پري شاهرخ» نيز اثري از كمالالملك به سال 1280 خورشيدي است كه از قضا در توضيح آن به قلم ناصرالدين شاه نوشته شده است: «اين مرغ كه اسمش پري شاهرخ است، يك روز صبح بيدار شده بودم مشغول به چاي خوردن بودم در سر شاخه درخت كاج نشسته بود با تفنگ گلوله كوچك كه وزير دربار پيشكش كرده بود زدم. تقريباً سي قدم فاصله داشت. في سنه شهر جماديالاول 1319. قصر صاحبقرانيه. حقيقتاً كمالالملك رسم نقاشي كرده است مثل نقاشيهاي خوب فرنگستان است». نقاشي ديگر اثر ميرزا ابوالحسنخان غفاريكاشاني (ابوالحسن ثاني يا صنيعالملك) و تصويري از محمدناصرخان ظهيرالدوله با آبرنگ و گواش است. در نقاشي ديگر كه اثر آبرنگ و مداد رنگي به سال 1247 خورشيدي است باز هم صنيعالملك شانزده سالگي مظفرالدين ميرزا را در دوران وليعهدي تصوير كرده و در توضيح اين عكس نوشته شده است: «تمثال بيمثال مبارك اعليحضرت قدر قدرت اقدس شهرياري ارواحنا فداه كه در زمان وليعهدي از روي عكس، صنيعالملك مرحوم ساخته است.»
منوي غذاي مظفرالدين شاه
يكي از اسناد جالبي كه در نمايشگاه كاخ گلستان به نمايش عموم در آمده است صورت منوي خوراك سفر دوم فرنگستان مظفرالدين شاه است. شاهان قاجاري علاقه وافري به سفر فرنگ داشتند و بيش از آنكه دغدغه رسيدگي به امور مملكت را داشته باشند مدام پول خزانه را صرف سفرهاي خود به غرب ميكردند؛ دومين سفر مظفرالدين شاه به اروپا در سال 1320 قمري و به مدت شش ماه انجام شد. در اين مدت مظفرالدين شاه از اتريش، آلمان، بلژيك، فرانسه، انگلستان و ايتاليا بازديد كرد.
آلبومهاي قاجاري
آلبومهاي قاجاري از ديگر اسناد بر جاي مانده از دوره قاجار در كاخ گلستان هستند كه اين روزها به مناسبت هفته ميراثفرهنگي در كنار ديگر آثار از گنجينههاي اين بناي تاريخي بيرون آمدهاند. يكي از اين آلبومها شامل تصاويري از تخت جمشيد، پاسارگاد و ديگر اماكن تاريخي منطقه پارس است و در شرح آلبوم به نقل از خود عكاس يعني «لوئيجي پشه» عكاس و نظامي معروف ايتاليايي آمده كه براي اولين بار از اين مناطق عكاسي شده است. تاريخ اين عكسها به سال 1274 قمري باز ميگردد. همچنين آلبومي ديگر به تاريخ 1266 قمري شامل تصويري از شخصيتهاي دربار، بيتوتات و اردوگاه سلطنتي جاجرود است. از قضا اين آلبوم به هنگام تقديم به ناصرالدين شاه خالي بوده و تصاوير در سالهاي بعد از 1275 و احتمالاً توسط خود شاه به آلبوم اضافه شدهاند. در دستنوشته اين آلبوم آمده است: «پيشكش بنده به آستان شهرياري ملكقاسم ميرزا به تاريخ شانزدهم رجب المرجب سنه 1266». آلبومي از تصاوير پل شوشتر، شهر دزفول و حفاريهاي دمورگان به سال 1318 تا 1322 قمري و به عكاسي چاكر خانهزاد حيدرميلاني و آلبومي شامل 116 تصوير با عكاسي خانهزاد باباالحسيني از مناظر تهران تا شيراز از ديگر آثار به نمايش درآمده در اين نمايشگاه هستند.
وقفنامه تيموري
وقفنامه تيموري يكي ديگر از آثار نمايشگاه نسخ خطي كاخ گلستان است كه در ويترين شيشهاي اين نمايشگاه نظرها را به خود جلب ميكند. اين وقفنامه يك مجلد حاوي 360 برگ سند از مجموعه اوراق و اسناد مربوط به وقفيات املاك نواحي مختلف ايران است كه اكثراً متعلق به اواسط قرن 9 تا اواسط قرن 10 قمري هستند كه در دوران سيطره تركمانان قرنقويونلو و آققويونلو بر گستره وسيعي از نواحي شمالغرب، غرب و نواحي مركزي ايران ميباشند. در اين وقفنامه روشهاي وقف املاك و تعيين اهداف وقفكننده با دقت فراوان شرح داده شده است.
سربرگهاي اداري دوره قاجاريه
كاخ گلستان به عنوان مركز حكومت قاجار، علاوه بر اقامتگاه سلاطين، محل تمركز ادارات و امور ديواني داخلي و خارجي اين سلسله نير بوده است. از اين رو بزرگترين مجموعه پاكتها و سربرگهاي اداري و رسمي قاجار و جهان در مركز اسناد خطي اين كاخ موجود است. در توضيح اين مجموعه آمده است: «با توجه به مدرنيزاسيون روش حكومتي قاجار از دوره محمدشاه قاجار، استفاده از پاكتها، نامهها و اوراق اداري رسمي سربرگدار، به جاي مهرهاي سنتي و تذهيب حواشي نامهها مرسوم گرديد. امروزه كاخ گلستان داراي مجموعهاي بينظير شامل دهها هزار نسخه از اين اسناد است.
قرآن بايسنقري
در ضلع شمالي سالن نمايش اسناد خطي كاخ گلستان چندين برگ قرآن در ابعاد بزرگ به چشم ميخورند. ورقهاي قرآن بايسنقري در قرن نهم قمري و روي كاغذ سمرقندي كتابت شدهاند. اين آثار به صورت پنج برگ جداگانه در كتابخانه سلطنتي كاخ گلستان نگهداري ميشوند. ديگر اوراق اين قرآن در ساير كتابخانههاي ايران مثل كتابخانه ملك و كتابخانه آستان قدس رضوي و برخي كشورهاي خارجي و مجموعههاي خصوصي وجود دارد. قرآن بايسنقري به قلم محقق حلي عالي تحرير شده و هر صفحه آن داراي ابعاد 177 در 101 سانتي متر و 7 سطر است. اسامي سورهها نيز به قلم رقاع زرين و سر سورهها و علائم قرآن مذهب ميباشند.
شاهنامه بايسنقري
گل سر سبد نمايشگاه نسخ خطي كاخ گلستان اما شاهنامه بايسنقري است. اثري به قطع رحلي كه به سبك هرات و در 700 صفحه نوشته شده است. هر صفحه شاهنامه بايسنقري شامل 31 سطر و هر سطر آن 3 بيت دارد كه به قلم نستعليق و با كتابت خفي جعفر بايسنقري است. شاهنامه بايسنقري در سال 833 قمري و 809 خورشيدي روي كاغذ خانبالغ نخودي كتابت شده است: نسخه شاهنامه بايسنقري با 22 تصوير مينياتور آرنگي آراسته شده است. جلد اين نسخه چرمي ضربي زرپوش با دو حاشيه روغني در بيرون و سوخت معرق زرين بر زمينه لاجوردي در داخل است. شاهنامه بايسنقري در سال 1387 به شماره 1002 در فهرست آثار ملي ايران و در سال 1386 در فهرست حافظه جهاني يونسكو به ثبت رسيده است.
نگاتيوهاي قاجاري
چهار نگاتيو شيشهاي از دوره قاجار از ديگر آثار به نمايش در آمده در نمايشگاه كاخ گلستان هستند. در توضيح اين نگاتيوهاي شيشهاي گرانبها آمده است؛ از قضا امولسيون اين شيشههاي عكاسي از نيترات نقره بوده و با توجه به قدمت نمونههاي موجود، از تكنيك كلوديون خشك، تر يا ژلاتين برومور استفاده شده است.
افزايش بازديدكنندگان خارجي
كاخ گلستان در روزها و ماههاي اخير تنها ميزبان گردشگران ايراني نبوده بلكه حالا تنها اثر ثبت جهاني شده پايتخت مهماناني از كشورهاي سرتاسر جهان را پذيراست. گردشگري در ايران با رشد قابل توجهي مواجه شده است. مديران و مسئولان سازمان ميراث فرهنگي آمارهاي بالاي صددرصد رشد را اعلام ميكنند اما رئيس كاخ گلستان خود از رشد 47 درصدي ورود گردشگران خارجي به كاخ گلستان سخن ميگويد. گردشگراني مو طلايي يا چشم بادامي با چشماني كه شيفتگيشان به كاشيكاريهاي نفيس و زيباي ديوارههاي كاخ گلستان را نشان ميدهد و دوربيني كه قصد دارد هنر زيباي ايراني در اين مجموعه بينظير را در خود ثبت كند. براي كاخ گلستان كه نقش اعتبار و آبروي تاريخي و فرهنگي پايتخت را دارد اين يك اتفاق خوش يمن است. به گفته ثقهالاسلام اكنون كمينه بازديدكنندگان خارجي كاخ گلستان 700 نفر در روز است كه اين رقم گاه به 1200 نفر ميرسد. بيشترين بازديدكنندگان از كشورهاي اسكانديناوي، آلمان، كره، ژاپن، بلغارستان، ايتاليا و روسيه و كشورهاي اروپايي و آسياي خاور دور هستند. در قبال اين رشد چشمگير حالا قرار است تعداد مراقبين موزههاي كاخ افزايش پيدا كرده و در برخي موزههايي كه به علت كمبود مراقب بسته شده بود به روي بازديدكنندگان باز شود.
