حزب توده ايران يكي از پرسابقهترين و قديميترين احزاب تاريخ معاصر ايران است. فرآيند تثبيت و اوج فعاليتهاي اين حزب از چند ويژگي مهم برخوردار است كه همواره آن را در كانون توجهات پژوهشگران تاريخ معاصر قرار داده است. ايدئولوژي كاملاً غيربومي و وابستگي به ابرقدرت شرق به شكل علني و آشكار و دفاع از مواضع كشورهاي بلوك شرق از اساسيترين ويژگيهاي حزب توده بوده است. علاوه بر ويژگيها، تأكيد هميشگي حزب توده بر دفاع از ارزشهاي ملي و ميهني و رهايي از استبداد و وابستگي از مسائل بسيار مهم براي مطالعه آن حزب است. بر اين اساس حزب توده فراز و فرودهاي محسوسي داشته كه يقيناً متأثر از ويژگيها و خصلتهاي خود حزب بوده است.
پس از پيروزي انقلاب اسلامي به رهبري امام خميني(ره) در ميان تعجب همگان حزب توده در حمايت و پشتيباني از خط امام بسيار ممتاز مينمود. اين حزب بهرغم حجم وسيع تبليغات و شانتاژ گروههاي مخالف، از امام و پيروزي اصولگرايان خط امام در قبال گروههاي چپ، راست و التقاطي شديداً دفاع و حمايت كرد. اين مواضع با توجه به تقابل ايدئولوژيك حزب با انقلاب اسلامي هرگز نميتوانست اصيل و ماندني باشد. مالانديشي و دورنگري حزب توده كه نتيجه قدمت فعاليتهاي سياسي حزب و برخورداري از كادرها و اعضاي پير و مجرب بود، آن را به مواضع و خط امام نزديك كرد تا در آينده از اين موضعگيري خود استفاده كند. حزب توده با فريب و رياكاري قصد داشت در سياستها و تصميمگيري نظام بهويژه در بعد سياست خارجي و برنامههاي اقتصادي تأثيرگذار باشد و جمهوري اسلامي را به سمت سوسياليسم شرق سوق دهد، اما نكته قابل توجه اين است كه هرگز مسئولان نظام جمهوري اسلامي با شعار نه شرقي و نه غربي نهتنها روي خوش به حزب توده نشان ندادند، بلكه همواره از در مخالفت با آن درآمدند.
در باب تمامي احزاب و جريانات فعال در ايران، بيشتر به آثاري برميخوريم كه از سوي خود آنان يا هوادارانشان درباره آنها پديد آمده و از اين نقطه نظر، فاقد يك رويكرد مستقل در بررسي كاركرد آنهاست. اين نقيصه در باب حزب توده نيز مشاهده ميشود و به همين دليل جاي يك بررسي هدفمند و جامع در اين باب خالي است. در اين ميان انتشار اسنادي كه از احزاب و گروههاي سياسي به جا مانده است، از جمله اسناد مربوط به حزب توده شايد بيش از ساير نوشتهها به شناخت بيطرفانه و منصفانهتر اين تشكلها ياري كند، اما اسناد طبعاً اجزاي پراكنده و ماده خامي هستند كه بهتنهايي شناخت جامعي در اختيار استفادهكنندگان از آنها قرار نميدهد. به اين ترتيب، با وجود انبوه نوشتهها و اسنادي كه در باب حزب توده انتشار يافته يا منابع بسيار بيشتري كه در آنها بهگونهاي به حزب توده نيز پرداخته شده هنوز جاي نوشتهاي توصيفي، منصفانه و بيطرفانه در اين خصوص خالي بود.
در نگارش اين اثر در عين ارائه شناخت بالنسبه جامعي از اين حزب سعي بر اختصار و ذكر مباحث اصلي بود و پرهيز از تفصيل و تطويل كلام. طبعاً براي مطالعه تفصيلي جزئيات امور و هر يك از مباحث فرعي و حاشيهاي كه به دليلي مورد توجه خواننده علاقهمند و پژوهشگر قرار گيرد ميتوان به آثاري كه به آنها ارجاع شده است يا ساير منابع مراجعه كرد.
اثر«پنجاه سال فراز و فرود حزب توده ايران» به همت محقق محترم محسن مدير شانهچي تدوين يافته و توسط مركزاسناد انقلاب اسلامي منتشر شده است.
