عليرضا كچوييان|در نظامهاي ايدئولوژيك كاركرد مفاهيم انتزاعي مرتبط با حوزهاي حكومتي و مديريتي بايد در راستاي مباحث بنيادي و زيرساختي باشد كه هرگونه تغيير و تحول در آنها بر ساير حوزهها نيز تأثيرگذار است،
به عبارت ديگر اين دست از مفاهيم به مثابه قواعد كلي و عملي ثابت هستند كه بر تمامي تصميمات و اقدامات حكومتي و مديريتي حاكم است. از اين مفاهيم تعبير به اصول ميشود و برخاسته از مباني ميباشند. براي مثال ميتوان به تفاوت نگاهي كه در مكتب اسلام و ساير مكاتب فكري نسبت به حوزههاي سياسي، اقتصادي و... است، توجه داشت. بالطبع تفاوت در مباني تفاوت در اصول و در پي آن روشها و سياستهاي مربوطه مشاهده ميشود. حقمداري و خدامحوري در انديشه سياسي اسلامي در مكتب ليبراليسم جاي خود را به قدرتمداري و انسانمحوري (اومانيسم) ميدهد.
در نظام مقدس جمهوري اسلامي ايران نيز اين موضوع اهميت خاص خود را دارد، به ويژه آنكه ماهيت آن ماهيتي ارزشي و مبتني بر يكسري ساختارهاي هنجاري است كه به آن معنا ميبخشند، بنابراين بايد در همه عرصهها با توجه به تراز و منزلت حقيقي انقلاب اسلامي ايران عمل كرد و الا انحراف و اشتباه و الگوبرداري از ساير ايدئولوژيها در تعاريف مفاهيم باعث كجروي و انحطاط نظام ميشود.
در اين زمينه مقام معظم رهبري امام خامنهاي نيز طي سخناني ميفرمايند: قرآن كتاب انقلاب اسلامي ايران است. به تعبير ايشان آنچه باعث به ثمر رسانيدن مبارزات و مجاهدات مردمي قبل از انقلاب به رهبري داهيانه امام خميني (ره)و فروپاشي نهاد سلطنت و پادشاهي با قدمت 2500ساله و جايگزيني حكومت ولايت فقيه و شكلگيري نظام جمهوري اسلامي و استمرار حركت رو به جلوي نظام ميباشد، توجه و الگوپذيري از مباني و اصول يادشده در قرآن كريم است.
بررسي مفهوم اعتدال
با اين مقدمه، مفهوم اعتدال را كه شعار اصلي رئيسجمهور جديد است، بررسي ميكنيم. با توجه به گستردگي بحث مورد نظر در قرآن و محدوديت نوشتار حاضر تنها به ارائه كلياتي در اين باره و ذكر چندآيه بسنده ميكنيم. اميداست خوانندگان محترم را دليلي روشن و واضح باشد، انشاءالله.
اعتدال از جمله مفاهيم فراديني است كه در ايام قبل و بعد از انتخابات توسط رئيسجمهور منتخب به عنوان گفتمان غالب در ارائه برنامهها معرفي شد. اين مفهوم معاني گوناگوني دارد و ميتوان گفت ريشه در تاريخ حيات بشري دارد؛ گاه به معناي عدم افراط و تندروي محض و رويكردي محافظهكارانه و گاه به معناي تلاش براي مصونيت در برابر قدرتهاي بيروني و گفتمان سازش و تسليم بوده اما هركدام از اين تعاريف داراي اشكالات مبنايي و اصولي است و در انديشه ناب اسلام محمدي (ص) قابل اعتنا نيستند.
درباره هر دو تعريف ارائه شده قرآن كريم بياناتي راهگشا دارد. خداوند در سوره مباركه آلعمران آيه 156در وصف گروه اول ميفرمايد: اي اهل ايمان مانند كافراني كه برادران خود را متهم به تندروي و افراط ميكردند و آنها را از جهاد در راه خدا باز ميداشتند، به خيال از بين رفتن و كشته شدن نباشيد زيرا عدهاي اقامه حق و مبارزه با باطل و ظلم و ستم را از مصاديق تندروي ميدانستند و درصدد بازداشتن ديگران از عمل به اين فريضه برميآمدند و درباره گروه دوم در سوره مباركه مائده آيه52 ميفرمايد: كساني كه در دلهاي آنها بيماري است، به خيال مصون بودن از قدرتهاي ظاهري و مادي بيروني و از ترس حوادث و اتفاقات پيش خواهد آمده دست به سازش و تسليم در برابر آنها ميزنند، در حالي كه نصرت و امداد الهي را فراموش كرده و چشمداشت به قدرتهاي ظاهري و پوشالي جبهه مخالف و سعي در نزديكي به آنها داشتند...
اعتدال در قرآن
اعتدال در تعريف قرآني معنايي ديگر و جامع و مانع دارد. اعتدال در قرآن به معناي عزت همراه با حكمت است، به عبارت ديگر اعتدال در قرآن به معناي رد هرگونه انظلام و ظلم كردن در عين حفظ اقتدار و سربلندي است. نبايد ظلمپذير بود و نبايد اهل ظلم و سركشي عليه ديگران، در اوج عزت و سربلندي و قدرت بودن اما با رعايت مصالح و جوانب امور. به عقيده عدهاي از صاحبان انديشه و نظر همراهي دو صفت از صفات ذات باريتعالي يعني عزيز و حكيم در قرآن نشاندهنده رويكرد اعتدالي خداوند در مواجهه با امور هستي است. خداوندي كه در اوج و كمال قدرت است در عين حال حكيم است و هيچ گونه ظلمي از ناحيه او متوجه هيچ يك از موجودات نيست(ان الله لايظلم مثقال ذره).
به طوركلي براي مطالعه اين مفهوم وشناخت ابعاد در قرآن ميتوان از دو طريق استفاده جست:
1- توجه به ريشه لغوي اعتدال(عدل) و يافتن مشتقات آن (آيه 8سوره مائده:ولايجرمنكم شنئان قوم علي الا تعدلوا اعدلوا هواقرب للتقوي... )
2- توجه به معنا و مفهوم اصطلاحي آن و تطبيق با ساير كلمات مانند: وسط (آيه 143سوره بقره: وكذلك جعلناكم امه وسطا) يا قصد (آيه 19 سوره لقمان: واقصد في مشيك... ) ولاتعتدوا (آيه 190 سوره بقره: ولاتعتدوا ان الله لايحب المعتدين) براي مطالعه اين مفهوم در قرآن راه حل دومي راهگشاتر است.
در واقع اعتدال در قرآن داراي دو بعد سلبي و ايجابي است، به اين معنا كه مشتمل بر يكسري از اوامر و نواهي است كه در مجموع معناي كاملي از اعتدال را ارائه ميدهد، به طور مثال قرآن كريم در باب اجازه جهاد به مسلمانان در سوره مباركه بقره آيات 191 تا 194 با بيان اينكه زماني كه مورد هجمه دشمنان واقع شديد بايد براي رفع و دفع شر و خطر آنها در راه خدا جهاد كنيد، توجه آنها را نيز به رعايت اعتدال و دوري از هرگونه تعدي و تجاوز جلب ميكند. همانطور كه ميفرمايد: قاتلوا، در ادامه روش آن را هم بيان ميكند و ميفرمايد: ولاتعتدوا.
نتيجه سخن
باتوجه به آنچه در بالا به عنوان مباني نظري در حد كليات گفته شد و با توجه به شعار اصلي دولت منتخب يازدهم ضروري است دولت محترم با نظري دقيق و همهجانبه به ماهيت نظام به تعريف گفتمان اعتدال براساس مباني ارزشي و انقلابي آن به تبيين و تبويب اين مفهوم در عرصههاي گوناگون اجرايي كشور بپردازد تا اينكه به وسيله تعاريف گوناگون و محتمل مصادره به مطلوب نشده و بهمثابه ميزاني براي مصون بودن از خطا و لغزش خود و قضاوت عملكردش بر اين مبنا باشد تا به جاي حاشيهسازي و ايجاد مسئله و تهديد و مانع در مقابل چرخ رونده و رو به جلوي نظام موجبات ترقي و پيشرفت را چه در داخل و چه در خارج فراهم آورد. اين فرصتي استثنايي و ارزشمند براي دولت منتخب است تا كه بتواند با پايبندي به مباحث نظري و عملي در اينباره به مثابه الگويي در پيوند بين شعار و عمل در فرهنگ سياسي كشور باشد، انشاءالله.
