«طرح كلان ملي، طرح پژوهشي ـ كاربردي با ماهيت توسعهاي و مسئله محور و ترجيحاً محصولگرا و شامل حلقههاي كلان به هم پيوسته از پژوهش، فناوري و توانمندسازي مديريت چند شاخهاي است. طرح كلان مجموعهاي از طرحهاي تحقيقاتي ملي مرتبط، با اهداف و روشهاي متفاوت در يك موضوع يا محصول خاص است كه توسط جمعي از محققين از گروههاي مختلف تحقيقاتي اجرا ميشود.» اين يك تعريف از طرح كلان ملي است. «توسعه علمي صرفاً توليد دانش نيست، بلكه بايد اين توسعه به حلقه آخر چرخه نوآوري كه خلق ثروت است برسد.» اين هم تعريف ديگري كه هدف طرح كلان ملي را شرح ميدهد. اما معمولاً براي اينكه يك طرح يا پروژه عزم ملي را با خود همراه كند و از تك تك افراد جامعه براي خود متحدان استراتژيك بسازد و تبديل به يك دغدغه و مطالبه ملي باشد بايد دست از تعريفهاي پيچيده خود بكشد و در قالب ادبيات نيازهاي روزمره و كوتاه و ميان مدت مردم جاي بگيرد. به عنوان مثال طرح كلان ساخت جت مسافربري علاوه بر اينكه فناوري طراحي و ساخت آن را بومي ميكند، كشور را از واردات هواپيماهاي بيكيفيت خارجي بينياز ميكند و وقتي فناوري طراحي، ساخت و نگهداري هواپيما داخلي باشد، ارزبري تهيه آن كاهش و در نتيجه هزينه سفرهاي هوايي كمتر و ايمني پروازها به مراتب بيشتر ميشود. «جوان» طرحهاي كلان ملي را در گفتوگو با محمد مهدينژاد نوري معاون وزير علوم و دبير شوراي عالي علوم، تحقيقات و فناوري (عتف) از اين منظر بازخواني كرده است.
طرحهاي كلان ملي در چند بخش و حوزه تعريف ميشوند و چند دانشگاه و پژوهشگاه كشور درگير اين طرحها هستند؟در حال حاضر ۴۰ طرح كلان ملي مصوب شده است كه بيش از ۶۰ دانشگاه و پژوهشگاه را در گير كردهاند. اين طرحها در حوزههاي هوا فضا، هستهاي، صنايع دريايي، نفت، گاز و پتروشيمي، صنايع نوين، فناوري اطلاعات و ارتباطات، صنعت آب و برق، دانشهاي بنيادي، پزشكي و داروسازي و علوم انساني را شامل ميشوند.
بگذاريد از زاويه ديگري به اين طرحها نگاه كنيم. طرحهاي كلان ملي چه تأثيري بر زندگي مردم و رفاه آنان دارد و چه دردي از مردم دوا ميكنند؟رفع نيازهاي مردم و تأمين رفاه آنان دغدغه مقدسي است و همه بايد روي آن حساس باشند. طرحهاي كلان ملي با مشاركت دستگاههاي اجرايي و بر پايه نيازسنجي جامعه طراحي، تصويب و شروع شدهاند و علاوه بر اينكه طراز علم و فناوري كشور را بالا ميبرند، جديترين نيازهاي كشور كه نيازهاي مبتني بر زندگي روزمره مردم هستند را پاسخ خواهند داد. به عنوان مثال طراحي و ساخت هواپيماي جت مسافربري، طراحي و ساخت سيستم كنترل قطار سريع السير، خودروي ملي، آبياري لب شور و شور، مديريت تغييرات آب و هوايي، مبارزه با ريزگردها، توليد واكسنهاي انساني و دام و طيور، دستيابي به فناوريهاي زير دريايي كه در زمينههاي نفتي، نظامي و دفاعي كاربرد دارد، دفاع سايبري كه بر فناوري اطلاعات و ارتباطات تكيه دارد و طبيعي است كه بايد به دست خودمان باشد يا فناوري ذخيرهسازي نفت و گاز در مخازن همه از نيازهاي جامعه و مطالبات مردم است.
اين طرحها چطور برنامهريزي شدهاند كه از اولويت دولت يا دولتهاي بعدي خارج نشوند و با خود بخش بزرگي از بودجه و توان كشور را زمينگير نكنند؟تمام اين طرحها در مجلس مصوب و قانون شدهاند و در برنامه بودجه رديف گرفتهاند. اينطور نيست كه يك شبه به ذهن وزير يا شخص ديگري رسيده باشد، بلكه بر اساس مأموريتي كه قانون بر عهده شوراي عالي عتف گذاشته تدوين شدهاند و سياستهاي كلان ملي را در چارچوب نقشه جامع علمي كشور دنبال ميكنند. هيچ كدام از اين طرحها سليقه شخصي نيستند و براي اجراي هر كدام بازه زماني ۵ ساله در نظر گرفته شده است.
جوانان از اين طرحها چه نفعي ميبرند و اجراي آنها تا چه حد در كاهش معضل بيكاري و افزايش نشاط ميان جوانان مؤثر است؟ اولاً حضور مؤثر در عرصههاي علمي بزرگتر و ماندگارتر مطالبه عمومي مردم و اقشار جامعه از مسئولان و برنامهريزان است كه طرحهاي كلان ملي بخش بزرگي از اين خواسته بجا را تحقق ميبخشند. از طرفي اجراي طرحهاي كلان ملي دستاوردهاي زيادي دارند كه به تعدادي از آنها اشاره ميكنم. اول اينكه در ميان مردم و به ويژه نسل جوان و مولد كشور غرور ملي، عزت نفس و اعتماد به نفس ايجاد ميكنند. اعزام موجود زنده به فضا يا در مدار قرار دادن ماهواره علاوه براينكه باور ملي «ما ميتوانيم» را بارور ميكند، اعتبار و ارزش بينالمللي ما را بالا ميبرد. از سوي ديگر طرحهاي كلان ملي رفع جديترين و پيشرفتهترين نيازهاي كشور در امروز و سالهاي آينده را دنبال ميكنند كه از جمله مهمترين آنها استقلال اقتصادي و اشتغالزايي است. تأسيس پنج هزار شركت دانش بنيان تاكنون و افزايش تعداد آنها به ۲۰ هزار شركت تا پايان برنامه پنجم توسعه مشخصاً تجاريسازي و توليد ثروت از طريق دانش را دنبال ميكنند. در نتيجه ايدههايي كه در مسير تحقق طرحهاي كلان ملي خلق ميشوند در اين شركتها پرورده و به ثروت نزديك ميشوند. بنابراين طرحهاي كلان ملي اين ظرفيت را دارند كه چالشهاي اصلي كشور را رفع و زمينه اشتغال دانشجويان و تحصيلكردگان ما را كه وارد عرصههاي تحقيقاتي ميشوند فراهم كنند. طبيعتاً در اين مسير براي ساير نيروهاي انساني نيز فرصتهاي شغلي بالقوه و بالفعلي به وجود ميآيند. يعني هر كدام از طرحهاي كلان ملي به طور مستقيم و غير مستقيم اشتغال ايجاد ميكند و فارغ التحصيلان ما را از پشت ميزنشينهاي حرفهاي يا مدرس به كارآفرينان ايدهپرداز تبديل ميكنند.
به طور كلي اهميت و جذابيت و منافع ارتقاي سطح علم و فناوري كشور و ايجاد ارزش افزوده در محصولات داخلي هم براي دولت و هم براي مجلس است. به همين دليل است كه در سالهاي اخير با وجود شدت گرفتن تحريمها و كمبود منافع همواره سهم خوبي از امكانات موجود براي پيشبرد طرحهاي كلان ملي اختصاص يافته است. اين سرمايهگذاري سودده، بلندمدت، بزرگ و شيريني است كه دستاوردهاي چند جانبه دارد.
نتيجهگيريآنطور كه از شنيدهها برميآيد طرحهاي كلان ملي در بخشهاي مختلف، زمينهساز تحرك دراز مدت و پيشرفت و توسعه پايدار علم و فناوري در كشور خواهد بود كه با هدف رفع نيازهاي داخل كشور و حضور در رقابتهاي جهاني و ايجاد همافزايي علم و ثروت از طريق كسب مهارتهاي انساني، سازماندهي و تقسيم كار ملي و طراحي و تدوين از طريق اجراي طرحهاي ملي و همافزايي سرمايههاي انساني، مالي و ساير امكانات كشور در عرصههاي مختلف انجام ميشود. اجراي طرحهاي كلان ملي اين امكان را به كشور، سازمانهاي درگير در امور علم، فناوري و نوآوري بخشهاي اقتصادي ميدهد كه در راستاي نقشه جامع علمي كشور و همچنين سند چشم انداز ۱۴۰۴ با تعريف و تبيين موضوعات كليدي و راهبردي به كسب مهارتهاي انساني، توليد علم، اشاعه وگسترش دانش و چگونگي تجاريسازي و تحقق فرايند نوآوري در بخشهاي ساخت، توليد وخدمات به عنوان همگرايي بين بخش علمي و صنعتي و بهرهگيري از دانش ملي براي تبديل آن به ثروت را فراهم آورد.
مهمترين اهداف طرحهاي كلان ملي فناوري عبارتند از:
كمك به توسعه فناوريهاي دانش بنيان به منظور بهرهمندي از نتايج آنها
مشاركت در توسعه فناوريهاي جديد و رفع نيازهاي فني و تخصصي جامعه
مشاركت در تجاريسازي طرحهاي پژوهشي
كمك به توانمندسازي علمي و فني بخش خصوصي كشور
مشاركت در انتقال و توليد فناوريهاي در حال پيدايش و آينده
فراهم آوردن زير ساختهاي لازم براي انجام طرحهاي پايين دستي فناوري و نوآوري يا انجام پژوهشهاي كاربردي در مقياس بينالمللي
به هم پيوستگي حلقههاي كلان پژوهش، فناوري و نوآوري و توانمندسازي مديريت چند شاخهاي طرحهاي كلان در كشور
ترويج انديشه و اجراي طرحهاي كلان فناوري با توجه به اثرگذاري بنيادين آنها
برخي از مهمترين مشخصات طرحهاي كلان ملي به شرح ذيل است:
۱ ـ ماهيت علمي داشته و از فناوريهاي متوسط و پيشرفته استفاده كند و قلمرو بكارگيري و بهرهمندي از نتايج آن در مقياس ملي و فراملي باشد.
۲ ـ از نظر كاربردي، رويكرد محصولمحور داشته باشد.
۳ ـ طرح، حداقل در مقياس ملي، بايد ابعاد نوآورانه جدي داشته باشد.
۴ ـ درحيطه به كارگيري، نتايج طرح بايد اولويت، كشش ملي و فراملي داشته باشد.
و از نظر نوع فناوري بايد پاسخگوي نياز جدي فعلي يا آتي كشور باشد و دستگاه متولي خاص نداشته باشد يا به رغم نياز به آن پرداخته نميشود يا پاسخگوي نيازهاي فناورانه برنامههاي ميان مدت و درازمدت رشد و توسعه كشور، باتوجه به نكته بند الف باشد.
