۷درصد از عشایر کل کشور به استان خراسان جنوبی تعلق دارند و بیش از ۱۳ درصد جمعیت این استان را عشایر تشکیل می دهند. عشایر قشر قانع و شجاع کشور هستند که در قبال بیشترین فداکاری ها و تولیدات دامي، کمترین خواسته ها را از دولت و مسئولان مربوطه دارند، اگر چه اعتبارات مربوط به حوزه عشایری این استان در سال گذشته نسبت به سالهاي قبل بیش از ۳ برابر افزایش یافته است اما همچنان پاسخگوی نیازهای بهداشتی، آب آشامیدنی و دامی آنها نیست.
در خراسان جنوبی برخلاف ساير استانهاي مرزي كشور ایل مستقل و جداگانه ای وجود ندارد. عشایر اين استان در قالب ۵۲ طایفه در شهرستان های مختلف مستقر هستند اما بیشتر عشایر استان اعضای ایل بهلولی هستند که از سالها پیش از ایل بهلولیهای قشقایی جداشدهاند و به اين استان کوچ کردهاند.
***
کوچ عشایر و زندگی آنان ارتباط مستقیمی با مراتع در دسترس دارد. باتوجه به خشکسالی هایی که ۱۵ سال است استان خراسان جنوبي را دربرگرفته، مراتع بسیاری خشک شدهاند. به دنبال اين روند تخريب مراتع زمان کوچ عشاير هم در اين استان بسیار کوتاه شده است.
اما به طور كلي کوچ بهاره عشایر از اول اسفندماه آغاز می شود و تا اواخر مردادماه ادامه دارد.
در گذشته به دلیل اینکه مراتع وضعیت مطلوب تری داشت عشایر به مناطق استان های همجوار نیز کوچ می کردند اما امروز با وجود مشکل فقر مراتع، عشایر بیشتر در مناطق نزدیک يا به قولي کوچ درون استانی دارند ومناطقی را انتخاب می کنند که هم نزدیک باشند و هم برای انتقال علوفه سهل الوصول باشند.
به همین دلیل مدت زمان کوچ از ۸ ماه در سال های گذشته به ۴ ماه در سال جاری کاهش یافته و مسیرهایی نیز برای کوچ انتخاب می شود که تقریباً به یکدیگر نزدیک باشند.
نقشه ایلراه های استان تهيه ميشود
مدیر کل امور عشایر خراسان جنوبی در مورد ايلهاي عشايري استان خراسان جنوبي با تأكيد بر اهميت و ضرورت بهسازي ايلراهها در اين استان گفت: بیش از ۴ هزار کیلومتر ایلراه در استان وجود دارد.معمولاً براساس موافقتنامه هایی که میان اداره کل امور عشایر استان و معاونت برنامه ریزی استانداری امضا می شود با اعتباری که اختصاص می یابد هر سال ۲ نوبت عملیات موج تراشی ومرمت ایلراهها توسط این اداره کل انجام می شود.
محمد ابراهیم ابراهیمی افزود: خوشبختانه با حمایت ها و اعتبارات دیگری که در این زمینه اختصاص می یابد در برخی سالها بیش از ۳ بار بعضی از مسیرها مرمت و بازگشایی می شود.باتوجه به اینکه ایلراه ها مسیر خاکی هستند که عشایر در مدت زمان کوچ بارها از آن عبور می کنند و شرایط منطقه به شکلی است که ضمن عدم زیرساخت مناسب با اندک بارندگی و روان آب تخریب می گردد و دربسیاری مواقع براثر بارش ها ممکن است مسیرهایی که حتی یک هفته پیش موج تراشی ومرمت شده تخریب شود لذا اداره کل امور عشایر در نظر دارد در صورت همکاری وهمراهی سایر دستگاه های اجرایی استان در سالهای آتی نسبت به بهسازی اساسی ایلراهها با احداث ابنیه فنی وزیرساخت های مناسب اقدام نماید که این امر باعث جلوگیری از تخریب وفرسایش ایلراه ها شده وبه دنبال آن صرفه جویی زیادی در هزینه کرد دولت واز طرفی رفاه حال عشایر را دربر خواهد داشت.
خوشبختانه در سال گذشته بیش از ۳۱۲ میلیون تومان اعتبار برای مرمت و موج تراشی ایل راهها اختصاص یافت و علاوه بر این کار میدانی تهیه نقشه ایلراه های استان به اتمام رسیده وتا چند ماه آینده نقشه ایلراه های استان ارائه خواهد شد.
آبرساني ثابت و سيار در اولويت برنامههاي سازمان
با توجه به اینکه بیشترین میزان آب مورد مصرف عشایر از چشمه ها و قنات ها تأمین می شود، در حال حاضر بدلیل خشکسالی آب خیلی از این منابع کم یا خشک شده که اداره کل امور عشایر در کوتاه مدت آبرسانی سیار به این عزیزان را انجام می دهد ولی با وجود باران های فصلی در این استان در سال جاری، این اداره کل اقدام به احداث ۲۰ مورد بند خاکی نموده که این بند ها علاوه بر تامین آب دام عشایر برای چند ماه تاثیر بسزایی در تغذیه سفره های آب زیرزمینی وجلوگیری از فرسایش خاک دارند.همچنین در این راستا مرمت وبهسازی قنات و چشمه های مالداری از پروژه های اداره کل امورعشایر می باشد.
ابراهيمي در این باره گفت: برای رفع نیاز آب آشامیدنی بیش از شش هزار و ۸۰۰ خانوارعشایر در نقاط مختلف استان ۱۴دستگاه تانکر کششی سیار درحال انجام وظیفه هستند که در سال جاری بیش از۱۲۵هزار متر مکعب آب به مناطق عشایری حمل نموده اند.اگرچه این تانکرها حجم آب قابل ملاحظه ای را در اختیار عشایر قرار نمی دهد اما از آنجاکه عشایر مردمانی قانع و صرفه جو هستند از همین میزان اندک آب به بهترین شکل استفاده می کنند.
آبرسانی دائم (لوله کشی) به مناطق عشایری واجد شرایط براساس آئین نامه ساماندهی عشایر ازبرنامه های آب وفاضلاب روستایی بوده که جای تشکر دارد اکثر مناطق واجد شرایط این استان از این نعمت برخوردارند ،با توجه به همتی که در مسئولین آبفای روستایی سراغ دارم امید وارم بزودی مناطق باقی مانده نیز بتوانند از آب آشامیدنی سالم بهره مند شوند.
مدیر کل امور عشایر خراسان جنوبی با اشاره به اينكه رفع مشکل سرویس های بهداشتی و حمام های مورد نیاز عشایر تا پیش از سال گذشته تنها توسط خود عشایر صورت می گرفت، عنوان كرد: تا سال گذشته هیچ اعتباری در این زمینه اختصاص نیافته بود اما خوشبختانه برای اولین بار در سال گذشته ۱۰۴ میلیون تومان اعتبار از محل اعتبارات ملی برای ساخت سرویس های بهداشتی عشایر اختصاص یافت و با این میزان ۵۲ سرویس برای عشایر استان ساخته شد که به هیچ وجه پاسخگوی نیاز آنها نیست. با اين وجود امیدواریم با اختصاص اعتباردر سال جاری بتوانیم تمام نیاز عشایر در این زمینه را رفع کنیم.
تأمين سلامت زنان و کودکان
با توجه به روند مطلوب ساخت خانههاي بهداشت براي عشاير خراسان جنوبي، شبکه بهداشت و درمان استان در مناطقی که تعداد خانوارهای ساکن زیاد است اقدامات مفیدی از جمله ساخت خانه های بهداشت را انجام داده است. البته مدیران شبکه بهداشت و درمان استان باید تفاوت هایی که میان عشایر و روستاییان در بهره گرفتن از خدمات بهداشتی وجود دارد را در نظر داشته باشند.
زندگی و معیشت عشایر عمدتاً متکی به دام است و دام سالم ، تغذیه سالم و توجه به بیماریهای مشترک انسان و دام یکی از مهمترین عوامل در زندگی عشایر است به همین دلیل توجه بیشتر به بهداشت فردی و دام از جمله خواسته هایی است که در شورای عشایری استان مطرح و تأکید شده و بايد مورد توجه مسئولین مرتبط قرارگیرد .
مدیر کل امور عشایر خراسان جنوبی با اشاره به حضور بیش از ۱۰ هزار دانش آموز عشایری در استان و ضرورت ایجاد اداره آموزش و پرورش ویژه عشایر گفت: تا سالهاي گذشته اين خلأ در استان ما وجود داشت اما به لطف مسئولان در سال گذشته این اداره نيز راهاندازی شد و ازهمان روزهای آغاز شكلگيري با سرکشی ازمناطق ومدارس عشایری نقش مهمی در تامین امکانات این مدارس ايفا كرد. با توجه به اینکه فرزندان عشایر در زمینه های مختلف استعداد دارند و گاهي اوقات ممکن است تبعات خشکسالی، كاهش توليد و درآمد خانوادهها و در ادامه آن فقر، زمینه ترک تحصیل این كودكان را فراهم كند که دراین راستا اداره آموزش وپرورش عشایر تلاش ميكند از تبعات اتفاقهاي اين چنيني در ميان عشاير كم كند.
زندگي در سايه چادرهاي پوسيده
مدیر کل امور عشایر خراسان جنوبی با اشاره به شرايط بد محيطي و اوضاع نابسامان چادرهاي عشاير اين استان تصريح كرد: چادر عشایری محل سکونت و کارخانه صنایع تبدیلی در زندگی عشایر است و از دست بافته های عشایر است. در سالهاي اخير با وجود خشکسالی، کوتاه شدن فاصله و زمان کوچ و از طرفی کاهش تولید دام و پشم چادرهاي قلبي دچار فرسودگی زيادي شدهاند. اميدواريم با مساعدت مسئولان، بهبود شرايط محيطي و رونق گرفتن کارگاههاي تبدیلی بالقوه عشاير چادرهاي قبلي بازسازی شوند و چادرهاي جديد نيز به تعداد قبلي افزوده شود.
عشایر استان ما بیشتر در مناطق مرزی کوچ می کنند به همین دلیل سلامت دام های آنها از اهمیت ویژه ای برخوردار است که خوشبختانه اداره کل دامپزشکی استان نیز با درک اهمیت این مسئله برای رسیدگی و واکسیناسیون دام های عشایرتاکنون همکاری خوبی داشته کلیه مراحل واکسینه دام عشایر به نحو احسن انجام شده ودر صورت نیاز قطعا دریغ نخواهند فرمود.
ضربه ی خشكسالي به توليدات دامي
ابراهيمي با اشاره به نقش تأثيرگذار خشكالي در توليدات دامي سالهاي اخير افزود: کوچ عشایر نسبت به گذشته بسیار کوتاهتر شده و در مدت زمان کمتری انجام می شود که مهترین عامل این اتفاق خشکسالی های سالیان اخیر است و مضرات اين اتفاق نیز افزایش تغذیه دستی دام ودر نتیجه فقر عشایر،کاهش آمار دام ونابودی عشایر.
خشکسالی های پی در پی سبب شده كه میزان تولیدات دامی عشایرحدود ۱۳ هزارو۷۰۰تن با ارزش تقریبی بیش از ۱۲هزارو۱۷۰ میلیارد ریال نسبت به سال های گذشته کاهش يابد به طوری که آمارهاي سال ۹۱ كاهش ۶ درصدي توليد اين محصولات را نسبت به سال ۹۰ نشان ميدهد.
باوجود این مشکل مهمترین نگرانی که در حوزه عشایر داریم تأثیرات منفی خشکسالی ها بر زندگی عشایر است زیرا شغل اصلی عشایر دامداری است. چون عشيار دامپروری نمی کنند زندگیشان با دام و مرتع عجین شده است و اگر روند خشکسالی های فعلی ادامهپیداکند آینده خطرناکی در انتظار عشایر استان خواهد بود و همین میزان دام عشایر نیز از دست خواهد رفت.
به دلیل همین نگرانی برنامه هایی برای توسعه و فروش صنایع دستی عشایر در نظر گرفتهایم که بتوانیم بخشی از کمبودهای ناشی از خشکسالی را به این وسیله رفع کنیم.
زحمت بيشتر ولي سهم علوفه كمتر
مدیر کل امور عشایر خراسان جنوبی عنوان كرد: اداره کل منابع طبیعی برای حفظ جان ومال عشایر ودامداران زمان هایی را برای احیای مراتع قرق انجام می دهد که با توجه به حجم خسارات ناشی از خشکسالی این زمان نمی تواند برای بازگشت و احیای مراتع کافی باشد زیرا بارندگی در استان کاملاً فصلی و کم است، که به هیچ وجه پاسخگوی نیاز مراتع وبه طبع آن تامین علوفه دام نیست.
علوفه مورد نیاز عشایر در کنار علوفه مورد نیاز کشاورزان تأمین می شود که این اصلاً قابل قبول نیست زیرا دامپروری تنها بخشی از چندین فعالیت کشاورزان است که در صورت کمبود علوفه کشاورزان می توانند از سایر فعالیت های خود گذران زندگی کنند اما دامداری تنها و مهمترین فعالیت عشایر است که به طور مستقیم با تأمین علوفه در ارتباط است به همین دلیل باید نگاه ویژه ای در این زمینه نسبت به عشایر صورت گیرد.
ابراهيمي با اشاره به حضور بیش از ۴ هزار عشایر مسلح در استان که در مرزها ساکن هستند افزود: اين حضور باعث شده است كه بسیاری از مسئولان کشوری واستانی در مورد امنیت خراسان جنوبی بگويند" امنیتی که در خراسان جنوبی است در هیچ استانی وجود ندارد" بخش مهمی از این امنیت بیش از نیروهای انتظامی بر عهده عشایر است.عشایر استان در واقع مرزداران بی مزد ومنت این استان وکشورند. در خصوص امنیت مسیر های کوچ باید عرض کنم قبل از حرکت از مبدأ هماهنگی های لازم با مراجع نظامی وانتظامی صورت می گیرد که در این راستا همکاری خوبی داشته ودارند.
حضور پررنگ در توليد صنايع دستي
مدیر کل امور عشایر خراسان جنوبی با بيان اينكه خوشبختانه مسئولان میراث فرهنگی استان در جشنواره های مختلف برای حضور حداکثری عشایری تلاش خوبي کردهاند، عنوان كرد: حتی در شورای عشایری استان باحضور و پیشنهاد استاندار مصوب شد که عشایر از این پس برای شرکت در جشنواره ها از پرداخت و تأمین هزینه های جانبی مانند غرفه ها معاف شوند و این هزینه ها از سوی استانداری پرداخت شود.
ابراهيمي افزود: صنایع دستی عشایر غالبا صنایعی هستند که مواد اولیه آن از طریق دام وتولیدات دامی تامین می شود وعمدتا شامل قلی، قالیچه، گلیم، پارچه بافی وحصیر بافی است و عشاير خراسان جنوبي توليد كننده بيش از ۲۵درصد كل صنایع دستی توليد شده در استان هستند.
البته به طور تخصصي عشایر شهرستان قاینات در تولید گلیم فرشهای گل برجستهای تبحر دارند که به طور مستقیم به کشور آلمان صادر می شود. این توليد نشان ميدهد که عشایر ما ظرفیت تولید صنایع دستی ارزشمند و قابل عرضه در بازارهای سایر کشورها را دارند که می توانیم با اختصاص اعتبار و تأمین امکانات مورد نیاز بستر این فعالیت را فراهم کنیم.
