«دیر گچین»، مادر کاروانسراهای ایران

کاروانسرای دیر گچین، کاروانسرایی قدیمی است که در نزدیکی شهر ری واقع شده و در سال ۱۳۸۲با عنوان مادر کاروانسراهای ایران در فهرست آثار ملی به ثبت رسید. قدمت این کاروانسرا به دوران سامانی و صفویه می رسد.
یکی از دلایل نام نهادن «دیر گچین» به عنوان مادر کاروانسراهای ایران وجود کلیه مایحتاج مسافرین از جمله: مسجد، آسیاب، حیات خلوت، حمام و توالت عمومی در داخل کاروانسرا است.
این کاروانسرا دارای ۶ برج است که ۴ برج در گوشه ها و ۲ برج نیمه مدور در طرفین ورودی قرار دارد.
کاروانسرای دیر گچین، بین راه شرق به غرب کاروانیان واقع شده بود، که به نام های قصرالجعین، قصر گچ، دیر گچین، قلعه دیر، دژ کردشیر معروف بوده است.
پایه های این کاروانسرا متعلق به یک آتشکده در دوران ساسانی بوده که در زمان صفویه از قلعه به کاروانسرا تغییر کاربری یافته است.این کاروانسرای چهار ایوانه به دلیل وزش بادهای کویری در ضلع شمال شرقی، جنوب غربی احداث شده است.
وسعت محوطه کاروانسرای دیر گچین به ۱۲ هزار متر مربع می رسد که بنای کاروانسرا با وسعتی حدود ۸ هزار متر مربع در میان آن احداث شده است.
این بنای قدیمی دارای ۴۳ حجره، ایوان شاه نشین، حیاط خلوت و ۸ شترخانه، دارای منظر شاهی و ۲ مغازه برای نگهداری کالا، حمام و مسجد است.
کاروانسرای دیرگچین در دوره های مختلف از جمله دوران صفویه و قاجار مورد مرمت و بازسازی قرار گرفته است.