چند سالي ميشود كه كارشناسان حوزه رسانه از تلويزيون به عنوان نوك پيكان مقابله با مخاطب دزدي ماهواره نام ميبرند؛ رسانهاي كه به دليل در اختيار داشتن طيف عظيمي از مخاطبان هميشه مهمترين پتانسيل براي جلب افكار عمومي در كشور بوده است. در اين ميان در چند سال اخير بسياري از شبكههاي خارجي با پخش سريالهاي گوناگون سعي در جلب نظر مخاطبان ايراني داشتهاند. اين سريالها كه در محتوا كاملاً مطابق با فرهنگ كشورهاي توليدكننده خود هستند، در ژانرهاي گوناگون سعي در جلب نظر مخاطبان از ديگر كشورها از جمله مخاطبان ايراني داشتهاند. نمونه اين موضوع را ميتوان در سريالهاي غربي و حتي منطقهاي به عينه مشاهده كرد، به نوعي كه سريالهايي همچون حريم سلطان، فرينگز، اسپارتاكوس، سوپر نچرال، همه و همه با محتواي مطابق با فرهنگ كشورهاي سازنده خود توليد شدهاند و در حال حاضر هم بخشي از جامعه جوان كشور به اين سريالها توجه نشان ميدهند.
تلاش براي مواجهه با تهاجم سريالي اين توجه و به نوعي گسترش همزمان سريالهاي امريكايي و توليد روزافزون آنها سبب شده تا كارشناسان رسانه سعي در بررسي بيشتر راههاي مواجهه با تسخير فرهنگي غرب از طريق سريال داشته باشند چراكه با كمي دقت در محتواي اين سريال ميتوان متوجه شد كه اكثر آنها سعي دارند تا سبك و شيوه زندگي و گزارههاي فرهنگي خود را به مخاطب القا كنند؛ مخاطبي كه زمان زيادي از روزهاي خود را به تماشاي اين سريالها اختصاص ميدهد. سهيل سماوات، كارشناس رسانه در اين باره ميگويد: تهاجم رسانهاي- فرهنگي از طريق سريال در عصر امروز ارتباطات فوقالعاده مورد توجه دستگاههاي رسانهاي و دولتمردان قرار دارد، به همين علت در چند سال اخير شاهد افزايش حجم ساخت سريال در كشورهاي غربي و برخي ديگر از كشورهاي منطقه هستيم. ساخت تمام اين سريالها آن هم با اين حجم هزينهها و سرمايهگذاري زيادي را ميطلبد و بدون پشتيباني دولتها چنين موج سريالسازي نميتوانسته صورت بگيرد. اكثر اين سريالها هم دقيقاً بيانگر هدفها و درونمايههاي فرهنگي كشورهاي سازنده آنهاست كه همين موضوع را ميتوان نوعي تهاجم فرهنگ دانست.اين استاد دانشگاه ادامه ميدهد: اين سريالها با ارائه سبك مشخصي از زندگي غربي در طول مدت چندين ماه بيننده را با خود همراه كرده و به تدريج در ذهن او نفوذ ميكنند. نفوذ در ذهن بيننده ميتواند تغيير فرهنگي را براي او به همراه داشته باشد.
ساخت سريالهاي بومي، تنها راه چاره
با توجه به همين مسائل بسياري از صاحبنظران حوزه رسانه بر اين موضوع تأكيد دارند كه توجه به ساخت سريالهاي بومي ميتواند تنها راه مقابله با اين حجم از تهاجم فرهنگي باشد چراكه مخاطبان در دنياي سريالها اين روزها به دنبال سرگرمي ميگردند و به همين علت تنها به وسيله سريالهاي بومي است كه ميتوان جايگزين مناسبي به آنها ارائه داد.سهيل سماوات با نگاهي به اين موضوع بر اين باور است كه پتانسيلهاي داخلي كشور و قصههاي اجتماعي و بومي فضاي بسيار خوبي را براي ساخت سريالهاي متنوع در اختيار فيلمسازان قرار داده است و به طور حتم اين فضا بايد مورد حمايت قرار گيرد. نتيجه اين حمايتها ميتواند زايش سوژههاي جديد و جذاب و البته براي مخاطب نو باشد، همچنين سهيل سماوات، كارشناس رسانه درباره اهميت تولد سوژههاي نو براي ساخت سريال تأكيد دارد كه موفقيت موج جديد سريالهاي بومي در تازه بودن سوژههاي آنها و بديع زاويه ديد اين سريالها به مسائل مختلف است و تنها در اين صورت ميتوان به مقابله جدي در مقابل موج ضدفرهنگي سريالهاي غربي اميدوار بود.
سريالهاي بومي، مخاطبان جوان را دريابند اين استاد دانشگاه درباره وضعيت مخاطبان سريالها عنوان ميكند: بايد دقت كرد كه مخاطب اصلي و مورد هدف سريالهاي نسل جديد سيما علاوه بر كل اقشار جامعه، جوانان هستند و اين ذائقه جوانان است كه بايد به خوبي تأمين شود. براي صورت پذيرفتن اين موضوع بايد از يك نگاه بومي و ديني به مسائل جوانان پرداخت و دغدغههاي آنان را مورد بررسي قرار داد. صورت پذيرفتن اين امر قطعاً ميتواند منجر به گسترش طيف مخاطبان سريالها شود.اين مسائل در حالي مطرح ميشود كه اين روزها چند سريال به طور همزمان از سوي رسانه ملي در حال پخش است. سريالهايي مانند مرد نقرهاي و زمانه و ميلياردر از اين دست سريالها هستند و تا چند روز پيش سريال يك تكه زمان در حال پخش بود كه به پايان رسيد.با نگاهي به موضوعات اين سريالها ميتوان از متنوع بودن آنها به عنوان نقطه عطف نام برد و همين مسئله كارشناسان رسانه را به تحسين اين گونه فعاليتهاي اخير رسانه ملي واداشته است.سهيل سماوات با تأييد اين حركت تلويزيون ميافزايد: سريالها در چند سال اخير معمولاً به طور هفتگي از رسانه ملي پخش ميشدند و اغلب فاصله ميان سريال قبلي با سريال بعدي قابل توجه بود، به همين علت اين اتفاقات در مجموع ميتوانست موجب گريز مخاطب شود چراكه هم فاصله توليد و پخش سريالها حرفهاي نبود و هم زمان پخش آنها نميتوانست مخاطبان را جلب كند اما رويكرد جديد رسانه ملي در پخش سريالهاي متنوع از شبكههاي گوناگون سيما اتفاق خوبي است كه بايد ادامه پيدا كند.
هزينههايي كه لازم است در اين ميان سؤال اينجاست كه ادامه اين روند چه مشكلات و مسائلي را در پي خواهد داشت؟ سهيل سماوات پاسخ ميدهد: طبيعتاً پخش سريالهاي هر شبي به معني مصرف شدن سريعتر سريالها نسبت به گذشته است و اين يعني هر شبكه به طور جداگانه بايد هزينههاي بيشتري نسبت به سريالهاي پيشين انجام دهد، هرچند ممكن است در نگاه اول اين هزينهها هنگفت به نظر آيد اما پس از بررسيهاي كارشناسانه به اين نتيجه دست خواهيم يافت كه براي فرهنگسازي بومي اين هزينهها كاملاً لازم است چراكه رسانههاي خارجي با ساخت سريالها به صورت بيوقفه در حال گسترش هژموني فرهنگي خود هستند و ساخت سريالهاي بومي متنوع يكي از ابتداييترين كارهايي است كه ميتوان در مقابل آنها انجام داد.
با توجه به صحبتهاي اين كارشناس درباره ضرورت توليد انبوه و با كيفيت سريالهاي بومي به نظر ميرسد كه تحقق اين تئوري رسانهاي تا حد قابل توجهي جواب داده و شهروندان اين روزها از سريالهاي متعدد در حال پخش رسانه ملي استقبال كردهاند، به ويژه كه سريالي مانند «يك تكه زمين» به طور چشمگيري مورد توجه اقشار جامعه قرار گرفته است. بسياري از شهروندان در صحبتهاي خود به اصيل و ايراني بودن اين سريال تأكيد كردهاند و علت جذابيت اين سريال را همين قصه ايراني آن عنوان ميكنند.
سريال ايراني در تمام ژانرها
سهيل سماوات، پژوهشگر حوزه رسانه با تأكيد براينكه تنها راه فرهنگسازي در مقابل تهاجم فرهنگي از طريق محصولات سرگرمساز غربي توليد محتواي جذاب و عميق است، ميافزايد: بايد براي ساخت سريالي بيشتر اتاق فكر تشكيل شود، حتي بايد بتوان سريالهاي اكشن و تخيلي براساس داستانهاي بومي و پتانسيلهاي روايي ايراني ساخت تا سلايق گوناگون ايرانيان برآورده شود چراكه اگر اين اتفاق رخ ندهد، ممكن است مخاطب ايراني به سوي سريالهاي خارجي در ژانرهاي گوناگون برود. ترديدي نيست كه بخشي از سريالهاي محبوب خارجي را اكشنها تشكيل ميدهند. به همين علت ما هم بايد براي اين ژانر فكر بيشتري داشته باشيم تا توانايي مقابله داشت.
توالي و تكرار، رمز موفقيت ديگر صاحبنظران از سريالهايي مانند خواب و بيدار يا هوش سياه به عنوان سريالهايي ياد ميكنند كه اين روزها كمتر ساخته و توليد ميشوند و همين موضوع باعث شده تا مخاطبان ژانر اكشن در داخل به سوي سريالهاي خارجي سوق پيدا كند چراكه به هر صورت نسل جوان هميشه از چنين ژانري استقبال كرده است. با توجه به همين مسئله به نظر ميرسد بايد در ژانر سريالهاي اكشن به فكر توليدات سطح بالاتري بود تا بتوان مخاطب بومي را بيش از گذشته جلب كرد چراكه در واقع امر سطح سريالهاي ژانر اكشن در تلويزيون بسيار پايين است وهمين مسئله بيننده را آزرده خاطر ميسازد.سهيل سماوات، كارشناس رسانه در ادامه خاطرنشان ميسازد: رسانه ملي در دور تازه توليدات سريال بايد تاكتيك توالي و تكنيك را به كار گيرد، يعني با تكنيكي مشخص به دنبال تاكتيك توالي توليدات سريالي باشد، همچنين به هيچ وجه وقفهاي در پخش سريالهاي خوب رخ ندهد چراكه مخاطب از دست خواهد رفت.
