روزم را با بندگي تو پاگشا ميكنم، هر اذان كه ميوزد، پنجرهها باز ميشوند، ياد تو كوران ميكند... با اين اشعار كه در قالب سپيد سروده شدهاند و با صداي آشناي محمد صالحعلا برنامه مذهبي «سمت خدا» آغاز ميشود، برنامه ساده و البته صميمي كه بينندگان فراواني هم دارد. شاهد اين ادعا نيز تعداد كاربراني است كه به سايت اينترنتي اين برنامه مراجعه ميكنند يا تعداد پيامكهايي است كه براي برنامه ارسال ميشود.
استفاده از ابزار روز و مدرن براي تبليغ دين و مذهب يكي از ويژگيهاي علماي شيعه در طول تاريخ بوده است. فقهاي شيعه به تأسي از امام جعفر صادق (ع) - كه با تأسيس مدرسه و تربيت شاگردان زياد به رواج فقه جعفري پرداخت - خود را ملزم به استفاده از ابزارهاي رسانهاي روز و زمانه خود ميكردند. منبرهايي كه همواره در صدر هر مسجد قرار ميگيرد از اولين ابزارهاي رسانهاي علماي دين بوده است كه برفراز آن سخنوران و علماي دين مينشستند و با وعظ مردم را هدايت و ارشاد ميكردند. رسانههاي مكتوب نظير كتاب و نشريات از ديگر ابزارهاي ترويج دين و مذهب بود كه علماي بزرگ شيعي بيشترين بهره را از آن بردند. در اين حوزه نامهاي آشنايي ديده ميشود كه هر يك منشأ اثرات بزرگي بودهاند. نامهايي مانند آيتالله ناصر مكارمشيرازي، شهيد بهشتي، شهيد مطهري و شهيد محمدجواد باهنر كه با انتشار نشريات و كتب ديني گام بزرگي در تربيت مذهبي قشر باسواد و روشنفكر برداشتند و خلأ انديشههاي ديني را در جامعه پر نمودند. با ورود راديو به خانههاي مردم و گسترش آن و به رغم سختگيريهايي كه رژيم پهلوي در پخش برنامههاي مذهبي و ديني داشت، روحاني خوشنامي كه مردم او را به نام آقاي «راشد» ميشناختند، توانست تريبوني براي موعظههاي ديني و بيان احكام و مسائل اسلامي و مذهبي به دست آورد. يكي از خاطرات نگارنده كه در آن زمان در سنين كودكي به سر ميبرد، اين بود كه مرحوم مادرم كه همواره از شنيدن راديو گريزان بود- به دليل برنامههاي نامناسب آن در قبل از انقلاب - در عصرهاي پنج شنبه از مرحوم پدرم ميخواست كه راديو را با صداي آقاي راشد بياورد تا او بتواند مباحث ديني و مذهبي را كه مرحوم راشد با زباني ساده و عام فهم بيان ميكرد، بشنود. رسانه ديگري كه خيلي مورد استفاده روحانيون شيعه قرار گرفت، نوارهاي كاست صوتي بود كه در اغلب خانههاي افراد مذهبي سخنرانيهاي وعاظ معروف يافت ميشد. مرحوم شيخ احمد كافي و شهيد مطهري دو نمونه مثال زدني اين موضوع هستند. بعد از پيروزي انقلاب اولين برنامه مذهبي تلويزيون كه تاكنون استمرار داشته درسهايي از قرآن آقاي قرائتي بود. بعدها با گسترش شبكههاي تلويزيوني براي پاسخ به نيازهاي مذهبي، ديني و اخلاقي مردم برنامه «سمت خدا» راهاندازي شد. قالب اين برنامه كه يك برنامه گفتوگو محور است، بر اساس گفتوگوي يك مجري و يك كارشناس مذهبي در دكوري بسيار ساده صورت ميگيرد. دكور اين برنامه مذهبي شامل دو پنجره، يك گلدان شمعداني قرمز، دو صندلي و يك ميز كوچك است كه فضايي آبي رنگ آنها را احاطه كرده است. اين دكور ساده در تمركز بيننده بر مباحث مطرح شده تأثير زيادي دارد، زيرا ذهن مخاطب را به حواشي نميبرد و او را در فضاي گفتوگو نگه ميدارد. مجري برنامه ـ برخلاف برخي مجريان تلويزيون ـ كمتر حرف ميزند و بيشتر زمان برنامه را به كارشناسان اختصاص ميدهد، البته او با طرح سؤالات كارشناسي يا پرسش بينندگان سعي ميكند گفتوگو را به سمت موضوع هر روز برنامه پيش ببرد. كارشناسان مذهبي نيز متناسب با موضوع برنامه انتخاب شدهاند، مثلاً موضوع سخن آقاي قرائتي «آيههاي زندگي» است و حجتالاسلام فرخزاد درباره اخلاق فردي و اجتماعي سخن ميگويد، حجتالاسلام عالي نيز دنياي پس از مرگ و مباحث مربوط به معاد را بررسي ميكند؛ مباحثي كه بيشترين توجه را نزد مخاطبان داشته است. ناياب شدن منابعي كه معرفي ميشد، مؤيد همين نكته بود.
يكي از خدمات برنامه سمت خدا معرفي شخصيتهايي است كه در كسوت كارشناس در اين برنامه ظاهر ميشوند؛ چهرههايي كه قاعده استفاده از رسانه را آموختند و توانمندي آنها در اين برنامه شناسايي و كشف و موجب شد كه در اجتماعات بزرگ ديني و مذهبي كه در شهرستانهاي مختلف كشور برگزار ميشود، از آنها استفاده شود. نكته مهم ديگري كه در برنامه سمت خدا ديده ميشود، توجه كارشناسان مذهبي نسبت به موضوعات مبتلا به جامعه است. به عنوان مثال در روزي كه حجتالاسلام فرخزاد در برنامه بود با بيان اينكه مردم در برخورد با او در خيابان از وي خواستهاند كه مشكلات معيشتي و اقتصاديشان را به گوش مسئولان برساند، در مقام يك ناصح ديني خطاب به مسئولان كشور آنان را به تلاش در رفع گرفتاريهاي مردم فرا ميخواند.
روح حاكم بر فضاي برنامه سمت خدا يك وجه معنوي مضاعفي نيز در خود دارد زيرا علاوه بر مباحث ديني و مذهبي آن در ميانه برنامه يك صفحه قرآن به صورت ترتيل قرائت ميگردد و در پايان هم صلوات خاصه امام علي (ع) و امام حسين (ع) و امام رضا (ع) قرائت ميگردد.
چه رازي در اين برنامه بسيار ساده - بهتر است بگويم بسيار پاكيزه- وجود دارد كه توانسته مخاطب خوبي براي خود جمع كند؟ پاسخ شايد در مفاهيمي باشد كه چون به فطرت انساني ميپردازد، جذاب و برانگيزاننده است و از طرف ديگر شايد در صداقت جاري برنامه و عوامل آن چه در پشت صحنه و چه در جلوي آن باشد، به عنوان مثال در روزي كه حجتالاسلام ماندگاري كه به مسائل مربوط به جوانان از منظر دين و مذهب ميپرداخت در برنامه گفت به دليل اعلام آمادگي حجتالاسلام قرائتي براي حضور در برنامه سمت خدا او جايش را به آقاي قرائتي ميدهد زيرا او را افضل و اعلمتر از خودش ميداند. اين صداقت در گفتار و اعمال كه تو جايگاهت را در برنامهاي پربيننده به ديگري بدهي در كدام برنامه و رسانه مشاهده ميشود؟ آن هم در زمانهاي كه به هر وسيلهاي حتي با دروغ و تهمت و افترا سعي در بيرون كردن رقيب دارند، پس وقتي كه در برنامهاي حرف و عمل يكي ميشود، نوعي ماندگاري در دلها ايجاد ميكند، البته گاهي اوقات اتفاقات دراماتيكي نيز در اين برنامه رخ داده است كه به عنوان مثال ميتوان به درگذشت يكي از كارشناسان برنامه حجتالاسلام مهندسي اشاره كرد كه تأثير زيادي بر تعداد بينندگان برنامه گذاشت به ويژه آنكه تهيهكنندگان سمت خدا هوشمندانه با استفاده از برنامههاي آن مرحوم و برگزاري مراسم يادبودش علاوه بر قدرداني از تلاشهاي آن عزيز به جذابيت برنامه نيز افزودند. از ديگر موارد جالب برگزاري سمت خدا، ختم قرآن كريم در مسجد بلال بود كه با استقبال فراوان مخاطبان تهراني و شهرستاني روبهرو گرديد.
