مسجد و مدرسه آقا بزرگ نمونه يكي از باشكوهترين و كاربرديترين معماريهاي تاريخي ايران محسوب ميشود. ايدهها و راهكارهايي كه در ساخت و بهينه كردن فضاي اين بنا به كار برده شده است در نوع خود به عنوان ايدهاي خلاقه قابل بررسي هستند. اين بنا علاوه بر آنكه امروزه يكي از مقاصد گردشگري شهر كاشان است، ميتواند به عنوان مدرسهاي آموزشي براي دانشجويان معماري نيز مورد بازديد قرار گيرد. آغاز ساخت اين مسجد مربوط ميشود به سالهاي ۱۲۴۸ قمري و اين طور كه پيداست جزئيات برخي تزئينات و بناي محراب و بخشهاي فرعي آن، گويا تا سال ۱۲۶۴ قمري ادامه داشته است. در واقع ساختمان بنا در روزگار پادشاهي محمد شاه قاجار آغاز شده و در سالهاي نخستين سلطنت ناصرالدين شاه به پايان رسيده است.
مهمترين ويژگي اين بنا كه آن را در كنار ساير مساجد و مدرسهها به صورت متمايزي جلوه ميدهد، تلفيق بسيار استادانه دو عملكرد جدا از هم، يعني مسجد و مدرسه، در زميني با مساحتي محدود ميباشد، به گونهاي كه نه تنها فضاهاي مورد نياز هر يك از اين عملكردها به صورت مستقل تأمين شده و هيچ گونه اختلال مخرب در همجواري آنها صورت نگرفته است، بلكه اين تلفيق و همجوار كردن در كالبد چنان صورت گرفته است كه منجر به ايجاد فضاهايي منحصر به فرد و زيبا و همچنين كاملاً سازگار با شرايط اقليمي شهر كويري كاشان شده است. در معماري مساجد و مدارس معمولاً اين دو عملكرد به صورت جدا وجود داشتهاند و در صورت تداخل يكي از عملكردها كه معمولاً مدرسه بوده است، به شكل بسيار فرعي مطرح ميشده است. مانند مسجد-مدرسه رحيمخان در اصفهان اما در اين نمونه دو عملكرد مسجد و مدرسه با اهميتي نسبتاً مساوي خودنمايي كردهاند و هيچ يك ديگري را تحتالشعاع قرار نميدهند.
امروزه گنجاندن چند عملكرد در يك بنا يا يك عملكرد با چند كاربر متفاوت در قالب ساختمانهاي چند طبقه يا آپارتمانها انجام ميشود؛ حالتي كه همواره به از دست دادن ميزان زيادي از فضاي خصوصي و نيمهخصوصي يا فضاي آزاد مستقل منجر ميشود اما اتفاقي كه در مسجد مدرسه آقا بزرگ روي داده است تأمين فضاهاي مستقل و مهمتر از آن تأمين فضاي آزاد حياط براي هر دو عملكرد است كه در دو طبقه روي هم قرار گرفتهاند. اين موضوع با استفاده از كاربرد يكي از اصيلترين فضاهاي معماري ايراني يعني گودال باغچه كه در شهرهاي مركزي و كويري ايران رواج داشته انجام شده است.
با استفاده از اين تمهيد، معمار بنا براي هر طبقه يعني براي هر دو بخش مسجد و مدرسه دو فضاي باز مستقل طراحي كرده است كه علاوه بر آنكه به هم راه دارند، داراي استقلال كافي نيز ميباشند.
بخش مسجد بنا كه طبقه بالايي را شكل ميدهد با ساير مساجد موجود تفاوتهايي دارد. بنا بر سنت معمول مساجد در ايران، شبستان اصلي و گنبد خانه معمولاً در چهار جبهه يا حداقل سه جبهه بسته هستند، به خصوص جهت محراب حتماً بسته و بدون در و پنجره ساخته ميشده است اما در اين بنا برخلاف مساجد موجود، بخش گنبد خانه از چهار جانب باز ميباشد كه اين طرح نيز باعث جريان يافتن هواي خنك در فضاي گنبد خانه در فصول گرم و تابستانهاي داغ منطقه كويري ميشده است.
مدرسه علميه در طبقات تحتاني اطراف صحن كه به صورت گودال باغچه است قرار دارد و داراي ۱۲ حجره در سه طرف است. يك مدرس بزرگ با دو راهروي جنبي كه راه ورود به حجرهها را نيز ممكن ميسازد در جبهه جنوبي قرار دارد.
در اين نوع طراحي در واقع سقف حجرههاي مدرسه حياط طبقه بالايي را شكل دادهاند و استفاده از تمهيد تلفيق فضاهاي باز و نيمه باز با هم توانسته است به تأمين فضاهاي باز براي هر دو طبقه منجر شود.
در عين اينكه ميتوان اين بنا را كاملاً منطبق با شيوه معماري سنتي ايران دانست، نميتوان منكر تفاوتها و نوآوريهاي گاه غير قابل بيان آن با بناهاي گذشته شد. گويي معمار اين بنا هم متوجه تغييرات زمانه خود بوده و هم به ارزشهاي پايدار معماري گذشته اين سرزمين به خوبي واقف بوده است. استفاده از اختلاف سطح و طبقات و بازي با احجام با درك تازهاي از فضا نويد نگرشي نو و هماهنگ با زمانه نو را ميدهد. تعدد و تنوع عملكرد، گذر از سادگي به پيچيدگي را در اين بعد از ويژگيهاي بنا نشان ميدهد. گذري كه با توجه دقيق به نحوه طراحي بنا با در نظر گرفتن محدوديت زمين ميتوان از آن به دشواري كار طراح پي برد. اقدام به اين حركت خود نوعي تلاش براي بيرون آمدن از محدوديتهاي طراحي سنتي بناها عمومي چون مدارس و مساجد تا آن زمان است كه در عين تنوعهاي موجود در طرح به راحتي از قالبهاي موجود خارج نميشدند.
