موضوع بافتهاي فرسوده و پايدار كردن بافتهاي قديمي شهر يك مسئله اصلي در حوزه مديريت شهري است. از آنجايي كه بافتهاي فرسوده هم يك تهديد بالفعل و هم يك تهديد بالقوه هستند، ضرورت نگاه تخصصي و برنامهريزي كارشناسي براي نوسازي بافتهاي فرسوده در هر مقطع زماني مديريت شهر بسيار حائز اهميت است؛ لذا بافتهاي فرسوده يك مسئله مهم و به نوعي از مؤلفههاي مسئلهساز مديريت شهري است. طبيعي است كه مديران شهر بايد نظر ويژه به احياي بافتهاي فرسوده داشته باشند.
حساسيت امروز اعضاي شوراي اسلامي شهر تهران نيز از اين جنس است و عليرضا جعفري مديرعامل و عضو هيئت مديره سازمان نوسازي شهر تهران از آن به عنوان حساسيت بجا ياد ميكند. بخشي از گفتوگوي «جوان» با وي كه در دفتر كارش انجام شد، در ادامه ميآيد:
چند وقت پيش شورا نسبت به كند پيش رفتن نوسازي بافتهاي فرسوده در شهر تهران واكنش نشان داد. با توجه به اينكه در حال حاضر نظارت بر روند احياي بافتهاي فرسوده به عهده شوراي اسلامي شهر تهران است، برنامهها و تدابير جديد شهرداري و به ويژه سازمان نوسازي چيست؟
با توجه به اينكه در كلانشهر تهران نقاطي وجود دارد كه از لحاظ فرسودگي و ناپايداري و همچنين كيفيت زندگي وضعيت مناسبي ندارد و به علت كالبد فرسوده دچار مشكلات، مسائل و ناهنجاريهاي اجتماعي است، ميطلبد كه با يك همت همهجانبه و بسيج همه امكانات وارد بحث مديريت براي نوسازي بافتهاي فرسوده شويم و يك برنامه مدون در اين حوزه ارائه دهيم. شهرداري تهران در سالهاي اخير سه اولويت را در حوزه وظايف خود تعيين كرده است. اول مسائل حمل و نقل عمومي و ترافيك شهري، دوم مسائل اجتماعي و تبديل شهرداري در نگاه مردم از يك نهاد خدماتي به يك نهاد اجتماعي، اولويت سوم احياي بافتهاي فرسوده است كه در اين حوزه از آنجايي كه يك مسئله چند بعدي است، ۳۱ دستگاه مختلف بايد همزمان به انجام وظايف و خدمات خود بپردازند. در حالي كه تا به امروز تنها شهرداري متولي و پاسخگوي اقدامات انجام شده و نشده بوده است. با اين وجود شاهديم كه در حوزه تحقق جريان نوسازي مردمي و در مسير تحقق برنامه پنجم توسعه نسبت به ساير كلانشهرها جايگاه بالاتري داريم. بر اساس اين برنامه سالانه ۱۰ درصد از بافت فرسوده بايد نوسازي شوند.
آيا اين امر محقق شده است؟
نياز امروز شهر تهران از طرفي و ضرورت رفع مشكلات و ناهنجاريهاي بافتهاي فرسوده از سوي ديگر مستلزم اين است كه تمام امكانات و ظرفيتهاي قانوني و مديريت شهري در كنار هم قرار بگيرند. اگر هم تاكنون شاهد رشدي در حوزه نوسازي بافتهاي فرسوده بودهايم حاصل نگاه تسهيلگرانه و غيرانتفاعي شهرداري تهران در اين بخش است. طرح حذف عوارض صدور پروانه در بافتهاي فرسوده و ضوابط تشويقي براي پلاكهاي فرسوده و تجميعي مكانيزمهاي انگيزشي است كه شهرداري تهران با چشمپوشي از منابع درآمدي حاصل از نوسازي بافتهاي فرسوده با هدف و نيت ارتقاي سطح زندگي در بافتهاي فرسوده انجام ميدهد. با اين حال همانطور كه عرض كردم نياز ما در نوسازي بافتهاي فرسوده بسيار بالاست و برخلاف اتفاقات و اقدامات رو به رشدي كه امروز شاهد آنها هستيم نتوانستهاند مطلوبيت مورد نظر مديريت شهري و حتي اعضاي شوراي اسلامي شهر را در فرآيند نوسازي بافتهاي فرسوده رقم بزنند.
شايد عامل اصلي كه در اين حوزه ميتواند تأثيرگذار باشد مباحثي است كه در حوزه توانمندسازي شهروندان رقم ميخورد. اين موضوع در قالب ارائه تسهيلات وام بانكي به مالكين و شهرونداني كه در بافتهاي فرسوده زندگي ميكنند خلاصه ميشود. متأسفانه تا امروز اين تسهيلات بانكي بر اساس وعدههاي مجموعههاي وزارت راه و شهرسازي از درصد تحقق بسيار پاييني برخوردار بوده است. لذا اگر اين موضوع محقق شود و در كنار ظرفيتهاي مديريت شهري قرار بگيرد شاهد سرعت بالاتري در حوزه نوسازي بافتهاي فرسوده خواهيم بود.
بر اين اساس طرح مسكن مهر توانسته نقش همافزايي در احياي بافتهاي فرسوده ايفا كند؟
اجراي طرحهاي پشتيبان بافتهاي فرسوده، به دلايل مختلف از جمله تقارن با طرح مسكن مهر كه اقدام به ساخت مسكن ارزانقيمت كرد، با چالش مواجه شد. در حالي كه اگر تسهيلات مسكن مهر در حوزه بافتهاي فرسوده و در داخل شهرها سرمايهگذاري ميشد، اتفاقات بسيار بهتر و مناسبتري رخ ميداد. همزماني طرحهاي پشتيبان نوسازي كه مديريت شهري دنبال كرد با موضوع طرح مسكن مهر كه طرح تازه متولد شدهاي بود و در كنار آن فراز و نشيبهايي كه در توليد مصالح ساختماني و قيمت تمام شده مسكن در داخل محدودههاي شهري به وجود آمد، دست به دست هم طرحهاي پشتيبان نوسازي در مديريت شهري را با چالشهايي مواجه كرد.
به عنوان مثال هزينههاي تمام شده پروژههاي احياي بافت فرسوده توسط شهرداري به لحاظ كيفيت اجرا و تأمين خدمات عمومي، فرهنگي، اجتماعي و ورزشي و فضاي سبز نسبتاً بالا بود اما در مقابل طرحهاي تأمين مسكن ارزانقيمت كه براي كيفيت اجراي پروژهها و تأمين خدمات مورد نياز براي سكونت در آنها تدبير لازم نشده بود ارزان تمام ميشد كه اين مسئله طرحهاي پشتيبان نوسازي سازمان نوسازي شهر تهران را دچار چالش كرد.
با اين حال شهرداري سعي دارد با حركت از توليگري به سمت تصديگري در حوزه بافت فرسوده و با اتخاذ شيوهها و سياستهاي مناسب علمي و تخصصي و مديريتي كه در اين حوزه در پيش گرفتيم، نواقص موجود در تأمين تسهيلات نوسازي بافت فرسوده را جبران كند تا بتوانيم جريان نوسازي مردمي را در فرآيند نوسازي كالبد ناپايدار شهري پيگيري كنيم.
چرا تاكنون روشهاي مختلف براي نوسازي بافتهاي فرسوده جوابگو نبوده، راهكار سازمان براي سرعت بخشيدن به احياي بافتهاي فرسوده چيست؟
موضوع بحث نوسازي بافتهاي فرسوده هميشه بين كارشناسان مورد اختلاف بوده است. بسياري از كارشناسان معتقد به مداخله مستقيم در نوسازي بافتهاي فرسوده توسط دستگاههاي دولتي هستند. بسياري قائل به مداخله غيرمستقيم در اين حوزه هستند و بسياري هم اعتقاد دارند كه دستگاههاي دولتي فقط بايد نگاه سياستگذاري و تسهيلگري در اين حوزه داشته باشند. تجربه نشان ميدهد كه بايد سياست چند بعدي در نوسازي بافت فرسوده دنبال شود. مداخله مستقيم در دل بافت، تجربه موفقي نبوده و نيازمند بازنگري در روشهاي مداخله مستقيم هستيم.
در ورود غيرمستقيم هم بعضي از موضوعات نيازمند پشتوانهها و حمايتهاي قانوني هستند. بنابراين چيزي كه به عنوان استراتژي و سياست سازمان نوسازي دنبال ميشود تحقق جريان نوسازي مردمي است و براي اين كار سه راهبرد هدايتي، حمايتي و نظارتي را مد نظر داريم. در بخش راهبرد هدايتي به دنبال شناسايي فرصتهاي نوسازي در داخل بافت ميگرديم كه بعد از شناسايي اوليه و ايجاد جريان ارزشافزا براي محله، زمينه تحقق جريان نوسازي مردمي را دنبال ميكنيم.
در حوزه نظارتي با كنترل و تدوين قوانين و ضوابط و بستههاي تشويقي و در قالب مصوبات شوراي اسلامي شهر تهران و ضوابط شهرسازي موجود در نگاه روح حاكم بر طرح تفضيلي و موضوعاتي كه در شوراي معماري مناطق و معاونت شهرسازي قابليت بحث دارند ظرفيتسازي خواهيم كرد و در حوزه هدايتي با هدايت جريان نهادهاي اجتماعي مردمي براي نوسازي مردمي اين كار را به سمتي پيش ميبريم كه انگيزه و مشاركت شهروندان در اين حوزه افزايش پيدا كند. علاوه بر اين بايد توجه داشت كه براي تحقق جريان مردمي نوسازي بافتهاي فرسوده بايد دو سياست كلي مدنظر قرار گيرد. يكي توانمندسازي اقتصادي از طريق تسهيلات بانكي ارزانقيمت كه اين موضوع كاملاً در اختيار مجموعه وزارت راه و شهرسازي و بسته حمايتي دولتي است؛ دوم بسته ضوابط شهرسازي و موضوعاتي است كه در پلان مديريت شهري تعريف ميشوند، مثل تراكم تشويقي براي پلاكهاي تجميعي و حذف عوارض صدور پروانه.
تأثيرات فرهنگي و اجتماعي احياي بافتهاي فرسوده در ارتقاي زندگي شهري چه ميتواند باشد؟
در خصوص بستههاي تشويقي مديريتي شهري، دو حوزه ديگر را نيز فعال كرديم. يكي تأمين سرانههاي خدمات عمومي و سرانههاي اجتماعي، فرهنگي، ورزشي و فضاي سبز در داخل بافتهاي فرسوده بر اساس الگوي استاندارد شهري است كه با هدايت منابع و اعتبارات و بودجههاي شهرداري تهران به اين سمت از طريق مناطق، از آنها به عنوان پروژههاي محرك توسعه كه زمينهساز نوسازي مردمي خواهند شد استفاده شود. علاوه بر اين، اين كار با تغيير بافت فرهنگي و اجتماعي بعضاً آسيبپذير محلات، انگيزه حضور سرمايهگذاران بخش خصوصي و بازگشت ساكنين اصلي كه هويت بافتهاي قديمي و تاريخي و فرهنگي مجموعه بافتهاي شهري هستند را افزايش ميدهد.
در همين راستا بهسازي و ارائه خدمات شهري از قبيل پيادهروسازي، تعريض شبكه معابر، بازگشايي معابر باريك، توسعه خدمات شهري از جمله نظافت شهري، بازسازي و لايروبي انهار و آسفالت معابر از موارد خدمات شهري است كه هدايت بودجههاي شهرداري به اين سمت در دستور كار مديريت شهري قرار دارد.
اين بسته در قالب پروژههاي محرك توسعه تبديل به سند توسعه محلات خواهد شد و اين سند به عنوان نقشه راه براي تحقق جريان نوسازي مردمي دنبال ميشود. نكته سوم در نگاه مديريت شهري بحث تعريف پروژههاي ارزشافزاست. با توجه به اينكه در محدوده بافتهاي فرسوده فرصتهاي توسعه وجود دارد ميتوانيم با تعريف پروژههاي خاص و ويژه اين ظرفيت را به وجود آوريم كه در دل بافتهاي فرسوده تحركي براي كار و فعاليت و پروژههاي ارزشافزا شكل بگيرد و سرمايهگذار بخش خصوصي توجيه اقتصادي براي ورود به محدودههاي بافتهاي فرسوده را داشته باشد.
در اين مسير با توجه به رويكردي كه براي ايجاد شبكههاي بزرگراهي در داخل محلات فرسوده در دستوركار شهرداري تهران قرار گرفته از جمله بزرگراه يادگار امام كه محلات فرسوده مناطق ۹ و ۱۰ را در بر دارد و به سمت مناطق ۱۷ و ۱۹ پيش ميرود، يا بزرگراه امام علي (ع) كه از مناطق ۷، ۸، ۱۳، ۱۴، ۱۵ و ۲۰ عبور ميكند، ميتواند زمينه ايجاد پروژههاي ويژه در حاشيه بزرگراه را به وجود آورد تا با تعريف پروژههاي ارزشافزا در حاشيه بزرگراه كه در دل بافتهاي فرسوده است شاهد تغيير كالبد بافتهاي فرسوده در اين حوزه باشيم.
