سريالهايي كه شايد از نظر بار فني و محتوايي در مقايسه با سريالهايي كه در كشوري مانند امريكا ساخته ميشوند از هيچ شانس رقابتي برخوردار نباشند، اما به چند دليل توانستهاند در ميان مردم خاورميانه جاي خود را باز كنند.
حضور فرهنگي ـ سياسي از جانب دولت تركها خود را وارث امپراتوري عثماني ميدانند، با آنكه مصطفي كمال پاشا (آتاتورك) به عنوان بنيانگذار تركيه نوين خود عامل انقراض امپراتوري پير عثماني بود. امپراتوري عثماني نيز خود را وارث سلسله حكومتها و خلفاي سدههاي ابتداي اسلامي ميدانست و به نحوي دولت عثماني و حاكمانش خود را خلفاي اسلامي ميدانستند و براي خود حق حاكميت بر تمام سرزمينهاي اسلامي را قائل بودند. به همين دليل ميان دولت عثماني و حكومت صفوي درگيري و رقابت هميشگي وجود داشت. تركيه به دليل نزديكي به اروپا به شدت انگيزههاي غربي شدن دارد.
همان گونه كه آتاتورك قانون منع حجاب را در كشورش اعلام كرد و رضا خان نيز در بازديد از آن كشور طرح را الگو برداري و به زور در ايران پيادهسازي كرد. سياست تركيه براي نفوذ در افكار كشورهاي همسايه و القاي برتري فرهنگي خود بر ساير ملل منطقه، سياستي نو به شمار ميرود و عمر طولاني ندارد.
تركيه در چند سال اخير تبليغات فراواني را براي ايجاد زيرساختهاي فرهنگي به وجود آورده؛ از جمله تلاش بيشائبه اين دولت براي ثبتوضبط نام مولانا شاعر ايراني در افكار جهاني است. از سوي ديگر تركيه در عرصه سياسي نيز ميخواهد خود را خيرخواه مردم منطقه و دوست ملتها نشان دهد. در اين راه نيز از پخش سريالهاي خود در كشورهاي همسايه به شدت دفاع ميكند. سريالهايي كه سعي شده با تنوع در آنها تمام سلايق را پاسخگو باشد.
كليد اسرار تركها
تاريخچه سينماي تركها به اوايل قرن بيستم بازميگردد. اين سينما داراي كارگرداناني چون فاتح آكين و نوري بيلگه جيلان است كه سابقه حضور در جشنواره فيلم فجر را نيز دارند. فيلمهاي تركي در سالهاي پيش از انقلاب كم و بيش در ايران شناخته شده بود و چند بازيگر ترك هم در فيلمهاي ايراني به نقش آفريني پرداختند، اما اين نفوذ آنقدر نبود كه سينماي هاليوودي را كنار بزند.
مردم بيشتر ترجيح ميدادند مشتري فيلمهاي برتر جهان باشند تا سينماي تركيه را ببينند كه داستان فيلمهايش شبيه فيلم فارسيهاي خودمان بود اما تركيه خود را محدود به فيلمهاي سينمايي نكرد. با گسترش سريع شبكههاي تلويزيوني خصوصي در اين كشور تب ساخت سريالها نيز بالا گرفت و شبكههاي لائيك از يكسو و شبكههاي اسلامگرا نيز از سوي ديگر؛ در يكي سعي در نشان دادن تركيهاي لائيك و مدرن ميشد و در ديگري تركيهاي مذهبي و پايبند به اصول اخلاقي. اين سريالها توانستند به زودي از مرزهاي تركيه فراتر بروند و سر از شبكههاي تلويزيوني ديگر كشورها دربياورند.
صداوسيماي ما نيز يكي از مشتريان خوب سريالهاي تركي شد. بعد از آنكه در چند سال پشت هم سريالهاي ژاپني و سوري در مناسبتهايي چون ماه مبارك رمضان پخش شد و مردم از آن استقبال كردند.
اينبار نوبت سريالهاي خارجي ديگري بود كه پا به صداوسيما بگذارند. سريال كليد اسرار با اينكه از جهات زيادي به آن ايرادهاي محتوايي وارد ميشد به سرعت در ميان مردم ايران جا باز كرد. سريالي كمخرج اما پرمخاطب كه در هر قسمت آن نكاتي اخلاقي را در قالب سزاي گناهكار و پاداش نيكوكار در دنيا به نمايش ميگذاشت. اين سريال آنقدر خوب توانست جاي خود را در ميان بينندگان برنامههاي تلويزيوني باز كند كه صدا و سيما ترجيح داد نمونه ايراني آن را بسازد و با نام «شايد براي شما اتفاق بيفتد» پخش كند.
عربها مشتريان خوب تركها عربها از گذشته به دليل تعصبات قومي و نژادي تلاش ميكنند با پيش كشيدن واژههايي چون ملت عرب، سعي در استفاده از توليدات خود در سطح كشورهاي عرب زبان داشته باشند و از موسيقي گرفته تا فيلم و سريال، اما به مانند بسياري از مسائل ديگر به دليل عدم توانايي آنها در ساخت فيلم و سريال، معدود كشورهاي عربي بودند كه توانستند پيشرو در ساخت فيلم و سريال باشند و از آن جمله كشورهاي مصر و سوريه پيشگام بودند. در سالهاي اخير با كاهش ساخت فيلم و مجموعههاي تلويزيوني، عربها رو به استفاده از توليدات ديگر كشورها آوردند.
ابتدا اين صدا و سيماي ايران بود كه با دوبله عربي فيلمها وسريالهايش كه اكثراً با برداشت از داستانهاي قرآني و اسلامي ساخته شده بودند، عربها را به سوي خود جلب كردند اما با احساس ترس وهابيون از مسئلهاي به نام نفوذ تشيع در قالب سريالهاي ايراني در كشورهاي عربي و با مخالفتهاي آشكار و نهان تلاش نمودند تا نمايش فيلمها و سريالهاي ايراني را محدود يا قطع كنند، بهگونهاي كه در كشور عربستان براي جلوگيري از تكثير سريالهاي ايراني از نيروهاي امنيتي كمك گرفته شد.
اما در سايه محدود كردن سريالهاي ايراني، تركها وارد ميدان شدند و آنها بر عكس ايرانيها با مسائل ديني و اخلاقي كاري نداشتند و يك راست به سراغ فيلمهاي عاشقانه و نشان دادن روابط عاطفي مجاز و غير مجاز رفتند. چيزي كه به سرعت جاي خود را در ميان اعراب باز كرد و بسياري از شبكههاي عربي با حمايت دولتهايشان اقدام به نمايش فيلمهاي تركي كردند. فيلمهايي كه در خود تركيه نيز به دليل نشان دادن مسائل غيراخلاقي مورد اعتراض قرار گرفته و سانسور ميشدند اما اعراب فيلمهاي بدون سانسور را بيشتر ميپسندند.
شبكههاي فارسي زبان و فيلمهاي تركي بعد از اينكه شبكههاي فارسي زبان ماهوارهاي از پخش فيلمهاي ايراني پيش از انقلاب با كيفيت تصويرهاي بسيار پايين خسته شدند يا اينكه پخش تكراري سريالهاي ايراني نتوانست مشتري چنداني براي آنها جذب كند به فكر استفاده از سريالهاي تركي افتادند. با استفاده از مبتديترين شكل دوبله، سريالها در شبكههاي فارسي زبان از تركي به فارسي برگردانده ميشود و بدون در نظر گرفتن تفاوتهاي فرهنگي ميان ايرانيان و تركها به سرعت در شبكههاي قارچگونه فارسي زبان پخش ميشوند. سريالهايي كه توانستند دل فارسزبانها را هم مانند عرب زبانها بربايند، به گونهاي كه بسياري از خانوادهها وقت خود را با زمان پخش سريالهاي تركي تنظيم ميكنند و نميخواهند حتي يك قسمت آن را از دست بدهند.
تركيه در جديدترين سياست رسانهاي خود براي احياي ياد امپراتوري عثماني دست به ساخت فيلم پرهزينهاي چون«فاتح ۱۴۵۳» و سريال جنجالي «صدسال محتشم» يا «حريم شاه» زده است كه در آن به فتوحات عثمانيها و كشور گشايي حاكمان عثماني اشاره و در بسياري از كشورها با واكنشهاي منفي روبهرو شده است.
شايد در تعاريف رسمي، ما تركيه را كشوري اسلامي بدانيم اما آنچه مسلم است تركيه كشوري لائيك است يا حداقل لائيكها در آن از قدرت و نفوذ خوبي برخوردارند و فيلم هايي كه بر اساس تفكر لائيكها ساخته ميشود نه به لحاظ ساختار و نه به لحاظ محتوا هيچگونه همخواني با فرهنگ مردم ايران ندارد.
به نظر ميرسد تب سريالهاي تركيهاي با اينكه فراگير است اما زمان زيادي طول نخواهد كشيد و به زودي فروكش خواهد كرد، مگر اينكه مسئولان صدا و سيما نخواهند بازاري را كه روزي در اختيار آنها بوده است بار ديگر از آن خود كنند و بگذارند كه تركيه به هر نحو ممكن خلأ احتمالي را با ايجاد ذائقههاي جديد دوباره پر كند.
