رانت، رانتخوار، رانتخواري. . . اينها واژههايي از يك جنس هستند كه بارها شنيدهايم و ميشنويم و البته بعضيهايمان هم تصور روشني از معنا و مفهوم آن نداريم؛ فقط همينقدر ميدانيم كه چيز بهدرد بخوري لااقل براي آخرتمان نيست، حالا دنيا بحثش جداست! براي گوشزد معناي اين واژه مزاحم، به سراغ برخي از مديران ارشد گذشته و حال كشور رفتيم و دو سؤال مشترك از آنها پرسيديم: «رانت از نظر شما يعني چه؟» و «آيا خودتان تا حالا از رانت استفاده كردهايد يا واسطه رانتخواري ديگران شدهايد؟!»؛ هرچند خيليها از جواب فرار كردند، اما پاسخهاي آنهايي هم كه فرار نكردند، شنيدني بود.
شيطان همه را قلقلك ميدهد مجيد غفوري، استاندار سابق كرمانشاه: در اعتقادات ما استفاده از منصب و موقعيت به صورت شخصي، پسنديده نيست؛ حالا ميخواهد اسم آن «رانت» باشد يا چيز ديگري، ولي تمام هم و غم يك مسئول بايد اعتلاي كشور و نظام باشد. در رابطه با خودم، بايد بگويم كه بالاخره شيطان همه را قلقلك ميدهد (ميخندد)؛ حالا چقدر ميتوانيم مقاومت كنيم، بستگي به نرخ آدمها دارد كه متفاوت است. اما من از سال ۵۹ تا ۸۹ خدمت كردهام و مسئوليتهاي مختلفي داشتهام كه خيلي از آنها حساس هم بوده است اما خدا را شاكرم كه تاكنون يك نقطه منفي نداشته ام، اما نبايد خيلي مطمئن هم باشيم، شيطان هميشه در كمين است و همه را قلقلك ميدهد!
مدير فراري از رانت انگشتنما ميشود!
محمود فرشيدي، وزير آموزش و پرورش دولت نهم: هرنوع امتيازي كه افراد به خاطر وابستگي يا خويشاوندي خود با مسئولان و منابع قدرت، بخواهند برخلاف حق از آن بهرهمند شوند، به نوعي «رانت» محسوب ميشود و با توجه به اينكه روح نظام اسلامي «عدالت» است، قطعاً چنين چيزي قابل قبول نيست كه عدهاي به صرف وابستگي به مسئولان، از امكانات و امتيازهاي ويژهاي برخوردار شوند كه ديگران به آن امكانات دسترسي ندارند؛ در حديث هم آمده است كه هيچ حكومتي ضعيف نشد، مگر اينكه قانون براي ضعفا اجرا شد، ولي در رابطه با اغنيا و قدرتمندان اجرا نشد.
اما اينكه آيا بنده هم در دوران مسئوليتم اسير رانت شدهام يا نه، بايد بگويم كه بله، به طور طبيعي اين مشكل وجود داشت چون قبح اين مسئله ريخته شده و براي توجيه آن، گاهي اوقات از برخي واژهها مثل «شفاعت» يا «واسطه شدن» استفاده ميكنند. خيليها در برابر اين پديده آسيبپذير شدهاند؛ در واقع گويا رانت و رانتخواري به يك انتظار عمومي تبديل شده است كه هركسي به آن تمكين نكند، انگشتنما ميشود! من خودم در دوران وزارتم و مثلاً در رابطه با انتصابها، كميتهاي را تشكيل داده بودم و سعي ميكردم هركسي را كه از بيرون به بنده پيشنهاد ميدهند، براي بررسي به اين كميته معرفي كنم و تلاش ميكردم كه تحت فشار قرار نگيرم، اما متأسفانه برخيها به خاطر تلاشي كه در انتخابات براي نامزدها داشتند، ميخواستند نتيجه آن را در انتصابات برداشت كنند.
ادعاي عصمت ندارم!
محمدجواد لاريجاني، دبير ستاد حقوق بشر قوه قضائيه: مفهوم «رانت» اگرچه مربوط به شرايط اقتصادي است، اما ميتوان گفت كه يكي از عوارض ناشي از «رقابت» در زندگي اجتماعي است؛ به گونهاي كه يك طرف رقابت، غير از فاكتورهاي رسمي رقابت، از ترجيحاتي برخوردار است كه طرف ديگر يا اساساً خبر ندارد يا از آنها برخوردار نيست و نميتواند كاري بكند.
اين وضعيت در موقعيتهاي مختلف زندگي جمعي پيش ميآيد كه معروفترين آنها عرصه اقتصاد است كه مثلاً دو شركت با هم وارد مناقصه ميشوند، اما يكي از آنها به خاطر روابط يا ترجيحاتي كه دارد برنده مناقصه ميشود، يا در زمينه علمي و ورود به دانشگاه، صدها دانشجو با هم رقابت ميكنند، اما يكي از آنها كه شرايط خاصي دارد و مثلاً پدرش از طراحان سؤالات است، وارد دانشگاه ميشود؛ در همين رابطه، يكي از مشكلاتي كه براي پذيرش دانشجويان دكترا داشتيم، اين بود كه افراد متدين حذف ميشدند، در حالي كه خودشان خبر نداشتند!
در رابطه با اينكه خودم تا به حال در موقعيت رانت قرار گرفتهام يا نه، به نظرم براي همه پيش ميآيد، چراكه شيطان در مجراي خون انسان جريان دارد! (ميخندد) و هيچكسي از آزمايش بري نيست. يكي از مسائلي كه در رابطه با رانت و رانتخواري وجود دارد، مسئله «انصاف» است، يعني انسان بايد ببيند كه اگر ديگران با رانتخواري حق او را ضايع كنند، خودش چه حالي پيدا ميكند! من ادعاي عصمت ندارم، ولي همه بايد به خدا پناه ببريم از كاري كه خلاف انصاف است.
به مديران رانتخوار رحم نكردهام!
محمدمهدي زاهدي، وزير سابق علوم و رئيس كميسيون آموزش مجلس نهم: رانت و رانتخواري يك واژه اقتصادي است كه من نميتوانم تعريف تخصصي از آن ارائه كنم و برداشتم از اين واژه، يك برداشت عمومي است اما بطور كلي رانت يعني اينكه شخصي از موقعيت اجتماعي و شغلي خودش به نفع خود يا اقوامش استفاده كند كه ماهيت اين كار قطعاً محكوم است؛ البته دامنه و گستردگي رانت، به نوع آن هم بستگي دارد، ولي در هرصورت مذموم و ناپسند است.
در رابطه با خودم نيز همه اخلاقم را ميدانند و كسي هم جرئت چنين پيشنهادي را به من نداشته است، چون به شدت چكشي برخورد ميكنم! در تمام مسئوليتهايي هم كه داشتهام، در ابتداي كار به مديران زير دست گفتهام كه من در برابر مسائل مالي و اخلاقي كوتاه نميآيم و با احساس كوچكترين چيزي، برخورد تندي ميكنم! حتي مواردي بوده كه گزارشي به دستم رسيده است كه يكي از مديرانم در مرحله مذاكره بوده و هنوز هم به مرحله سوءاستفاده نرسيده، اما رحم نكرده و مدير را بلافاصله عزل كردهام! البته خيليها هم هستند كه به قدرت و ثروت دسترسي دارند، اما از رانت استفاده نميكنند. كار سادهاي است، آدم بايد بر هواي نفسش غلبه كند و به حقوق و مزايايش قانع باشد تا اسير رانت و سوءاستفادههاي ديگر نشود. خيلي از بزرگان كشور بر اين هواي نفس غالب شدهاند و حتي از زندگي شخصي خود براي كشور و انقلاب مايه ميگذارند؛ اگر غير از اين باشد كه سنگ روي سنگ بند نميشود!
رانتخواران اول تطميع ميكردند، بعد تهديد!
زهره الهيان، استاد دانشگاه و نماينده مردم تهران در مجلس هشتم: رانتخواري و اينكه انسان از جايگاههاي قدرت به نفع خودش استفاده كند، در نظام سياسي اسلام به شدت مذموم است و آن چيزي هم كه حضرت امام (ره) در نظام جمهوري اسلامي بنا گذاشتهاند، اين بوده است كه مسئولان نبايد به هيچ عنوان در جهت منافع شخصي، از قدرت استفاده كنند. شايد اين مسئله در مجلس، به خاطر قدرت نظارتي آن، مصداق بيشتري داشته باشد و نمايندگان تحت فشار يا پيشنهاد قرار بگيرند كه مثلاً از تخلفات چشمپوشي كرده يا منافع افراد خاص را حفظ كنند؛ اينها مسائلي بود كه در دوران نمايندگي به وضوح مشاهده ميكرديم و از خدا هم خواسته بوديم كه در برابر تخلفات، مخصوصاً مفاسد مالي كوتاه نياييم و همين ايستادگي در برابر تخلفات، منجر به تغيير برخي مديران شد.
در دوران چهار ساله نمايندگي مجلس، به دليل شناختي كه از روحياتم داشتند، هيچوقت پيشنهاد مستقيم رانت خوارانه به من ندادند، اما پيگيريها و نظارتهاي شخص بنده در رابطه با تخلفات مديرعامل و اعضاي هيئتمديره يكي از شركتها باعث نامهنگاريهاي متعدد با من شد تا چشمپوشي كنم كه خوشبختانه اينطور نشد و آن افراد عزل شدند؛ البته در اين مسير وقتي ديدند «تطميع» فايده ندارد، رو به «تهديد» هم آوردند، اما به خاطر ميثاقي كه با مردم داشتيم، كوتاه نيامدم.
از رؤساي ادوار مجلس بپرسيد كه اهل رانت بودهام يا نه؟
سيدحسين هاشمي،نماينده دورههاي چهارم تا هشتم مجلس: رانت چند معني و جنبه مختلف دارد؛ از جمله «رانت اطلاعات اقتصادي»، به اين معنا كه كارهايي در جايي انجام ميشود و اطلاعات ارزشمند آن به دست برخيها ميافتد، يا «رانت سياسي» به معناي اينكه درون تشكيلات باشيم و از امكانات و فرصتهاي آن به نفع شخصي خودمان استفاده كنيم و «رانت قانوني»، به اين معنا كه از خلأهاي قانوني سوءاستفاده كنيم.
در يك كلام تمام اينها خلاف قانون هر كشوري است و در كشور و نظام ما هم كه پيشوند «اسلامي» دارد، به دليل مسائل شرعي اين كارها حساسيت بيشتري پيدا ميكند. براي اينكه معلوم شود من اهل رانت بودهام يا نه، بايد از كساني كه با من كار كردهاند، بپرسيد؛ يعني از نمايندگان و رؤساي ادوار مختلف مجلس جويا شويد؛ به قول شاعر «مُشك آن است كه خود ببويد، نه آنكه عطار بگويد».
هميشه تلاشم اين بوده كه در مديريت اعتدال داشته باشم، به همين جهت هيچ جناحي در روند كاري من اثر نگذاشته است، در واقع اگر تخصص و تلاش و قانون را محور كار قرار دهيم، جامعه آدم را ميپذيرد. در دورههاي مختلف مجلس تلاش ميشود كه افراد وابسته به جناح اكثريت به مسئوليتهاي مهم از قبيل رياست كميسيونها برسند، اما من در ادوار مختلف مجلس از جمله در مجلس اصولگراها مسئوليتهايي در رأس كميسيونها داشتهام.
