در حال حاضر باگذشت مدت زيادي از ايجاد بسياري از بازارهاي قديمي شهرهاي كشور، نه تنها هنوز اين بازارها، مركز اصلي تجارت شهرها ميباشند، بلكه فضاي مناسبي براي بازديد گردشگران خارجي و داخلي ميباشند چراكه اين بازارها باتوجه به اصول علمي شهرسازي در آن زمان و توجه به حقوق عموم مردم به عنوان مصرف كنندگان و ايجاد فضاي رقابتي در توليد و عرضه كالاها و خدمات، همچنين توجه به ضرورت همجواري مراكز تجاري و اداري در كنار مسجدها، حسينيهها و تكيهها، از يك سو براي كنترل، نظارت و بازرسي بنگاههاي توليد و عرضه كالاها و خدمات و از سوي ديگر براي آموزش اصول، قوانين و آداب تجارت به فعالان صنفي در مسجد، طراحي و ايجاد شدهاند.
اما امروزه باتوجه به رشد گسترده جمعيت، به همراه رشد علوم مختلف به خصوص فناوري اطلاعات، همچنين افزايش بسيار زياد تقاضاي كالاها و خدمات مصرف كنندگان، ديگر اين بازارها توان انجام كاركردهاي مختلف را همچون گذشته ندارند، ضمن آنكه حجم گسترده مراجعه مصرف كنندگان به بازارهاي قديمي بسيار بيشتر از توان اين بازارهاست و به مرور اين ميراث ارزشمند با صدمات غيرقابل جبراني روبهرو شده است، همچنين از لحاظ ايمني به خصوص نگهداري و عرضه برخي كالاها از جمله مواد شيميايي، كاغذ، مقوا، پارچه و... در حجرههاي قديمي بازار، خطرات زيادي براي عموم مردم(شامل كاركنان واحدهاي صنفي مستقر در بازار، مراجعه كنندگان و همچنين ساكنان مناطق مسكوني همجوار با بازار) دارد.
تداوم اين وضعيت افزايش ضرر و زيان و هزينههاي زيادي براي شهرهاي مختلف كشور به دنبال دارد كه روزبهروز بيشتر نيز ميشود، در نتيجه لازم است از يك طرف نظام تجاري شهرها به خصوص مراكز عمده فروشي در سطح كشوري و شهري، همچنين مراكز خرده فروشي براي رفع نيازهاي روزانه، هفتگي و كلي عموم مردم شهرها باتوجه به تجربه طراحي بازارها در قرون گذشته البته با توجه به جمعيت فعلي و همچنين پيشرفت علوم مختلف، تجربه ساير كشورها و استفاده از نظر كارشناسان و خبرگان، ساماندهي شود، از طرف ديگر با مطالعه و برنامه ريزي و تغيير كاربري مناسب براي استفاده از فضاي بازارها به عنوان يك مجموعه ميراث فرهنگي ارزشمند جهت استفاده بهينه از اين امكانات صورت پذيرد.
در ارتباط با اصلاح نظام تجاري پيشنهادهايي ارائه شده اما در زمينه تغيير كاربري بازارهاي قديمي، پيشنهاد ميشود بازارهاي قديمي به مراكز فرهنگي، تفريحي، هنري و ورزشي تغيير كاربري داده شوند، به طوري كه سراهاي مختلف بازارها براي توليد و عرضه محصولات هنري گوناگون همچون نقاشي، مجسمه سازي، عكاسي، فرش بافي، سفالگري و. . . از يك طرف و همچنين فضاهايي براي تهيه و عرضه سوغات و غذاهاي مناطق مختلف كشور از طرف ديگر اختصاص يابند، همچنين بخشهايي از بازارها كه در گذشته يا حال به فعاليتهايي همچون حمام سنتي، زورخانه، قهوه خانه و موارد اين چنيني ميپرداختند، مجدداً براي اين منظور و حتي فعاليتهاي هنري بيشتري همچون اختصاص فضاهايي براي ارائه نمايشهاي سياه بازي، برگزاري مراسم عزاداري(تكيه)، تعزيه، جشنها و آيينهاي ملي و مذهبي و. . . بعد از بازسازي اختصاص داده شوند، البته ضرورت دارد كه در كنار تغيير و بازسازي اين بازارها براساس تمام ويژگيهاي بازارهاي سنتي، به تمام پيش نيازهاي بازارهاي نوين همچون تخصيص فضا براي توقف خودرو، سرويسهاي بهداشتي و تمام امكانات لازم براي رعايت حقوق مصرف كنندگان، البته با معماري هماهنگ با بازار سنتي توجه شود تا اين بازارها تبديل به محلهايي براي صرف اوقات فراغت خانوادهها و مهمتر از آن حمايت از هنرمندان و ايجاد اشتغال سازنده در شهرها شوند و با جذب گردشگران داخلي و خارجي و افزايش صادرات صنايع دستي و سوغات كشور، معيشت مالكان واحدهاي صنفي تغيير كاربري يافته كاهش نيابد، ضمن آنكه ميتوان بخشهايي از بازار را براي آموزش مرتبط با صنايع دستي، سوغات، هنرهاي مختلف و. . . تخصيص داد.
در اين بين ايجاد فضاهايي براي برگزاري نمايشگاههاي هنري وهمچنين حراج آثار هنري نيز ميتواند موجب استفاده بهتر از اين ميراث ارزشمند تاريخي شود. در هر حال همان گونه كه گذشتگان ما با طراحي و ايجاد اين بازارها، سازههاي هنري بسيار ارزشمند را شكل دادند كه موجب افتخار همه ايرانيان است، لازم است با تغيير كاربري و بازسازي مناسب از اين بازارها، ضمن حفاظت از اين ميراث گران بها، موجب خلق درآمد مولد و حمايت از هنرمندان و حفظ آيينها، رسوم و سنتهاي ملي و مذهبي در شهرهاي مختلف كشور باشيم.
* عضو هيئت علمي مؤسسه مطالعات و پژوهشهاي بازرگاني
