حسن طاهري: اين طوايف كه با دستارهاي سرخ بسته شده بر پيشاني، شناخته ميشدند و به «قزلباش» معروف بودند، در ترويج مذهب شيعه اماميه شاگردان و فرزندان شيخ به ويژه سلطان حيدر را ياري كرده و به عنوان فدائيان او و سپس سلطان اسماعيل صفوي بنيانگذار سلسله صفويه شناخته شدند.
قزلباشان سلحشوران و فدائيان مسلمان و خالصي بودند كه ايدئولوژي و عقايد اصلي آنان را محبت خاندان پيامبر خدا (ص) و انتقام خون شهيدان آنان تشكيل ميداد. شور و حرارت مبارزاتي اين گروه درست شبيه همان حرارت و شور فدائيان اسماعيلي در قرون سوم تا ششم هجري قمري بود. شعار اصلي گروه نظامي قزلباشان و پهلوانان عضو در آن چيزي نبود جز اين شعر كه پنج قرن پس از آن توسط استانداري اردبيل به عنوان شعار اصلي ورزشكاران ايراني انتخاب شد.
اگر خسته جاني بگو يا علي/ اگر ناتواني بگو يا علي
اگر رو سياهي بگو يا علي/ اگر پر گناهي بگو يا علي
اگر مست مستي بگو يا علي/ اگر حقپرستي بگو يا علي
اگر مي پرستي بگو يا علي/ اگر شيعه هستي بگو يا علي
طبق احاديث شيعه به كارگيري اسما و كلمات مقدس براي گرفتن حاجات و تقرب به خدا، نوعي وسيله تلقي ميشود. شيعيان بر اين باورند كه آيهاي در قرآن به اين نكته مهم تأكيد دارد. شيعيان بر همين اساس در بسياري از رفتارها و لحظات پر خطر يا سرشار از احساس و شادي و براي آنكه مجموعه اعمال و كردارشان مو به مو براي خدا و تقرب به او باشد، از اسماي الهي و نامهايي كه مقدس شمرده شده و نوعي وسيله نزديكي به پروردگار به شمار ميآيد، بهره ميبرند.
اين بهرهمندي ايرانيان از وسايل تقرب به خدا در قالب شعرها، حكايت، ضربالمثلها و. . . ارائه شده كه در بسياري از لحظات از خصوصيترين تا عموميترين رفتارها و اجزاي زندگي ايراني به كار گرفته ميشود. ذكر «ياعلي» «يا حسين» «يا ابوالفضل» «يا زهرا» «يا صاحب عصر» و ديگر اسماي مقدس آنچنان كاربرد فراگير و گستردهاي در زندگي ايرانيان يافته است كه صنايع دستي متنوعي با موضوع اين اذكار همچون تابلو فرشها، حكاكي انگشترها، پلاكها، كاشيكاريها و ديگر اقلام توسط هنرمندان وصنعتگران ايراني ساخته شده و مشتريان فراواني به ويژه در اماكن مذهبي براي خود دارد. مشتريان اين محصولات هنري-آييني الزاماً مسلمان نيستند.
چه بسيار افراد غير شيعه و غير مسلمان را در شهرهاي كوچك و بزرگ ايران ميتوان ديد كه زندگي روزانه خود را چه در منزل يا محل كار با اسماي مقدس شيعه و به ويژه «امام علي» آغاز و سپري ميكنند.
داستانها و خاطرات زيادي در ميان پيروان ديگر اديان و مذاهب و اقليتهاي ديني ايران از گرفتن شفاي بيماران و حاجت روا شدن گرفتاران غيرمسلمان وجود دارد كه براي خود يك داستان مستقل و مفصل است. تهيه و توزيع نذري توسط ارامنه و مسيحيان، زرتشتيها و اهل سنت براي امام علي (ع) و فرزندش امام حسين (ع) مسئلهاي است كه با ابراز احساسات و هيجان خاصي انجام ميشود.
دقت و حساسيت بالا در به كارگيري و گستردگي استفاده از اسماي مقدس و ديني در ميان مردم ايران تا آنجاست كه برخي فرقههاي ضد شيعي و به ويژه اعراب ضد ايراني آن را نوعي شرك دانسته و در تبليغات رسمي و رسانهاي آن را بزرگنمايي ميكنند. وهابيون عربستان همواره در صف نخست ارائه فهرستي ازاين نوع اعمال ايرانيان قرار دارند. وهابيون مدعي هستند رفتار ايرانيها و شيعيان آلوده به شرك است.
بزرگان و عالمان شيعه اين اتهامات وهابيون به شيعيان را نشانه لجاجت وهابيت در پذيرش حق اهل بيت پيامبر(ع) و عصبانيت سلفيها از رويكرد و علاقه بشريت به كسب معارف امامان شيعه دانسته و در پاسخ به اين تبليغات منفي بر اين باورند كه به كارگيري و گفتن اسماي مقدس نوعي توسل و ياري گرفتن به شمار ميرود و به هيچ وجه گوينده آن منظوري جزعبادت و بندگي خدا و عمل به آيهاي كه خداوند در قرآن نازل كرده نداشته و اگر گوينده اين اسما را مبدأ و منشأ وجود و فيض بداند قطعاً دچار شرك شده است.
اصول كافي يكي از كتابهاي معتبر حديثي شيعيان به شمار ميآيد كه حدود ۱۰ قرن پيش توسط شيخ كليني نوشته شده است. در جلد اول اين كتاب در باب اسماي الهي با ذكر احاديث معتبري از خاندان پيامبر خدا (ص) تأكيد شده كه نه تنها گفتن «يا علي يا حسين يا فاطمه» بلكه اگر كلمات و اسماي خداوند نيز بدون قصد كردن و منظور داشتن خود پروردگار بر زبان بيايد، شرك تلقي ميشود.
با توجه به اين دقت نظرعالمان شيعه محبت به اهلبيت (ع) به يك فرهنگ پذيرفته شده و عمومي درميان ايرانيان تبديل شده است. علاوه بر عالمان شيعه، عالمان اهل سنت نيز فرهنگ آييني و ديني ذكر اسامي مقدس ديني را پذيرفته و به ويژه محبت و دوستداري فرزندان پيامبر خدا (ص) را مايه نجات دانستهاند.
زمخشري يكي از مفسران بنام اهلسنت در قرن ششم در تفسير معروف خود با عنوان الكشاف در تفسير آيه «قل لا اسئلكم عليه اجراً الا الموده في القربي» حديثي را نقل ميكند كه پيامبر خدا (ص) فرمودهاند:«هر كسي بر محبت خاندان او يعني آل محمد جان بدهد، شهيد و آمرزيده است» او همچنين احاديث ديگري نقل كرده است كه نشان ميدهد محبت و دوستي اهل بيت (ع) و خاندان پيامبر خدا (ص) در مهلكهها و مكانهاي بسيار سخت و خطرناك بسيار سودمند و نجاتدهنده است؛ منزلهاي ترسناكي همچون: مرگ، قبر، نشور، حساب و كتاب و ميزان و پل صراط، مجموعه اين آموزهها باعث شده تا در همه مراحل زندگي يك ايراني از شادي تا غم، از تولد تا مرگ، از گهواره تا گور و جزء جزء رفتارها و آرزوهاي او، كلمات و اسماي مقدس ديني و قابل احترام، نقش آفرين باشد.
مجمومه اين ابراز ارادت و ياري گرفتن از اين كلمات مقدس در ادبيات فولكلور و عاميانه ايراني تأثير بسزايي داشته است. بررسي شعرها، حكايات، ضربالمثلها و افسانهها و اسطورههاي ايراني در قوميتها و فرهنگهاي گوناگون در سرتاسر آسياي ميانه مجموعهاي از ادبيات عاميانه و فولكلور فارسي را تشكيل داده كه آموزهها و موضوع اصلي آن اعتقادات ديني است.
اين شدت علاقه در به كارگيري اين اسامي در برخي موارد به افراط يا خرافهگرايي و زياده گويي و غلو و خلق داستانهاي غير واقعي و افسانهاي منتهي شده است. دربرخي از اين داستانها و افسانهها گفته شده: روزي علي در جنگ كسي را با شمشير به دو نيم تقسيم كرد در حالي كه او هنوز با علي سخن ميگفت و نميدانست از دنيا رفته و علي به او اشاره ميكند تا خود را تكاني بدهد تا بداند كه به دو نيم تقسيم شده است! همچنين گفته ميشود كه علي در كودكي در گهواره اژدهايي را خفه كرده است!
مجموعه اين زياده گوييها و خرافهها تا آنجا پيش رفته است كه در برخي ادوار تاريخي ايران شاهان و سلاطين و درباريان و همچنين شاعران فارسي به نوعي دچار افراط شوند. اين شعر معروف نمونه اين زيادهگوييهاست.
حاجب اگر محاسبه حشر با علي است
من ضامنم كه هر چه بخواهي گناه كن
با اين وصف اين خرافهها و آموزههاي غاليانه و زيادهگويانه نتوانسته بر اعتقادات سازنده و تأثيرگذار و مثبت اين فرهنگ عمومي آسيب برساند. در حال حاضر برخي خانوادههاي ايراني و والدين براي فرزندان خود براي آنكه ذكر اين نامها و كلمات از كاربرد احساسي و شعاري و تكرار لفظ به معرفت قلبي و اعتقادي بيشتري افزايش يابد، به راهكارهاي آموزشي و تربيتي عملي گوناگوني روي آوردهاند.
ذكر حكايات و قصههاي زندگي امامان در قالبهاي كودكانه و عاميانهتر، نمايش فيلمهاي انيميشن از زندگي امامان و بازيهاي رايانهاي جديد، تكرار اشعار شاعران مشهور ايراني به ويژه شاعران قديم، تكرار قصار و سخنان امامان در موضوعات مناسب به ويژه در قالبهاي هنري همچون خوشنويسي و نقاشيخط، طراحي و اجراي بازيهاي كودكانه با موضوع حكايتهاي زندگي امامان و همچنين خواندن هر روزه ادعيه و زيارات منسوب به امامان، ميتواند تأثيرات فراوان و مثبتي در تقويت و تثبيت فرهنگ آييني و ديني استمداد از كلمات مقدس در خانه و جامعه ايراني داشته باشد.
