در واقع هزاران شهروندي كه بنابه هويت فرهنگي خود هيچ علاقه و نسبتي با آپارتماننشيني ندارند بنا به برخي عوامل جبري همچون مهاجرت، كمبود زمين كافي در شهرها و عدم توانايي مالي در داشتن خانه ويلايي مجبور به پذيرش سكونت در مجتمعها و آپارتمانها شدهاند و در اين فرايند به دليل اينكه اين شيوه سكونت براي آنان دروني و تبديل به يك فرهنگ رفتاري نشده، موجب بروز چالشهاي بسياري در زمينه همسايگي شده است.
بر اين اساس توسعه آپارتماننشيني و زندگي در مجتمعهاي مسكوني توجه بيش از پيش به مسائل همسايگي را ميطلبد و ترويج اصول و آئين همسايگي نيز مستلزم انجام برنامههاي فرهنگي هدفمند است.
پرسشهاي بيشمار همسايگي
بدون شك در حال حاضر پرسشهاي بيشماري در زمينه همسايگي وجود دارد كه يافتن پاسخهاي مناسب براي آنها بسيار ضروري است. اولين سؤالي كه همه بايد به آن پاسخ بدهيم اين است كه همسايگي چيست؟ ما در يك مجتمع مسكوني زندگي ميكنيم و هر روز از كنار هم عبور ميكنيم. خيلي وقتها هم شايد همديگر را نبينيم. اما آيا تا به حال به اين فكر كردهايم كه كنار هم بودن ما چه معنايي دارد؟
پرسش ديگر اينكه آيا ميدانيم به چه كسي ميگويند همسايه؟ آيا همسايه، يك فرد يا خانوادهاي است كه در مجاورت ما زندگي ميكند؟ آيا تنها مجاورت به معناي همسايگي است؟ آيا اگر خانوادهاي را نشناسيم، آداب و تكاليف همسايگي از ما ساقط ميشود و وظيفهاي نداريم؟ پرسش ديگر اينكه آيا ميدانيم با چه كساني همسايه هستيم؟ با واحدهاي كناري؟ واحدهاي روبهرو؟ واحدهاي طبقه خودمان؟ كل واحدهاي مجتمع؟ و. . . . اما آنچه اهميت دارد، اين است كه بدانيم چرا اين پرسشها اهميت دارد؟ پاسخ به اين پرسش از چند جهت مهم است. اول اينكه بدانيم حقوق و مسئوليت در زندگي با همسايهها، تاچه اندازه مهم و گسترده است. دوم اينكه با حدود و دامنه زندگي با همسايهها آشنا شويم و سوم اينكه براساس شاخصها و معيارهايي صحيح و كاربردي نسبت به رفع مشكلات همسايگي اقدام كنيم.
توجه همهجانبه به آنچه گفته شد مستلزم گنجاندن ترويج آئين همسايگي در سبد برنامهريزي متوليان فرهنگي و امور شهروندي است اما متأسفانه به رغم گذشت بيش از نيم قرن از شكلگيري شيوه زندگي مجتمعي در برخي شهرهاي ايران، هنوز برنامه جامعي در زمينه آئين همسايگي طراحي نشده است.
با اين وصف از سال گذشته شاهد شكلگيري و برگزاري طرحي فرهنگي در حوزه آئين همسايگي در پايتخت بودهايم كه پس از چندين ماه اطلاعرساني مبتني بر وعده وعيد، از ابتداي امسال جنبه اجرايي به خود گرفته است. طرح فرهنگي و اطلاعرساني «چهل خانه» طرحي چند وجهي در حوزه ترويج آئين همسايگي است كه در قالب نصب تابلوهاي فرهنگي و آموزشي در مجتمعهاي مسكوني شهر تهران در حال اجراست.
آئين همسايگي در سايه آموزههاي ديني
اكبر بختياري، كارشناس مسائل فرهنگي و دبير برگزاري طرح ترويج آئين همسايگي و جشنواره «چهل خانه» تحليل جالبي از فرهنگ همسايگي دارد كه ميخوانيد: به عنوان يك شهروند، همه ما در طول عمرمان در انواع جوامع كوچك و بزرگ اجتماعي زندگي ميكنيم. در خانواده و خويشاوندان، در جامعه كوچكي به نام مدرسه، در جامعه بزرگتري به نام دانشگاه، در محل كار، در همسايگي، در محله و در شهر. ازهركدام از آنها هم خاطراتي داريم كه در مجموع حاصل عمرمان را تشكيل ميدهند.
يكي از اين جوامع كوچك، زندگي با همسايههاست كه با تلخي و شيرينيهايي نيز همراه است و طي دورههاي زماني مختلف ممكن است الگوها و شيوههاي آن تفاوت كرده و تغيير كند. چنانكه طي دهههاي گذشته اين تغييرات در كلانشهري چون تهران، تحولات گسترده شكلي و ماهيتي نيز داشته است اما يك چيز را نبايد فراموش كرد و آن اينكه با وجود همه اين تغييرات، همسايگي هم بخشي از خاطرات ارزشمند بسياري از خانوادههاي ايراني و از جمله در شهر تهران است.
وقتهايي پيش آمده يا پيش ميآيد كه وقتي به هر دليلي ناچار ميشويم از منزلي كه سال يا سالهايي در آن زندگي كرده ايم و با همسايههاي آن دوست شدهايم، برويم و جابهجا شويم، بسيار به ما سخت گذشته است و تا مدتها نتوانستهايم از رنج آن دوري فارغ شويم و خاطرات آن را فراموش كنيم. محلهاي كه در آنجا زندگي كردهايم، به مساجد و هيئتهاي آن رفتهايم، با همسايههايش آشنا شدهايم و با آنها مثل برادران و خواهران و خانواده خودمان زندگي كردهايم، با شادي آنها شاد شدهايم، با گريه آنها گريه كردهايم، در گروههاي دوستي و خانوادگي آنها شركت كردهايم، با هم به سفر و گردش رفتهايم و بالاخره اينكه شايد بعد از خانوادهمان بيشترين وقتمان را با آنها گذراندهايم.
ممكن است در اين بين اشتباهاتي هم كرده باشيم. امروز كه به گذشته خودمان نگاه ميكنيم از خودمان ميپرسيم كه آيا نميشد، زندگي ما با همسايهها از اين بهتر باشد؟ نميشد همان اختلافات جزئي را هم نداشتيم؟ و. . .
بختياري ميگويد: ما با شعار همسايه بيا سايه هم باشيم و در قالب طرحي فرهنگي و اطلاعرساني به نام «چهل خانه » كوشش ميكنيم كه با كمك شهروندان مجتمعنشين شيوههايي براي زندگي بهتر و دلپذيرتر در مجتمعهاي مسكوني و در زندگي با همسايهها را مرور و تمرين كنيم.
به گفته دبير اجرايي طرح «چهل خانه» اين جشنواره و طرح هماكنون با فعاليت دبيرخانه در فرهنگسراي تهران از سوي سازمان فرهنگي هنري شهرداري تهران و در راستاي پيگيري سياست ترويج و ارتقاي زندگي شهروندي و ترويج و تثبيت آئين همسايگي در سال ۹۱ در حال برگزاري است. وي ميافزايد: ما در واقع با اجراي طرح «چهل خانه» از طريق فرهنگسازي و ترويج آئين همسايگي در سايه آموزههاي ديني به دنبال افزايش مهارتهاي شهروندان براي مديريت زندگي همسايگي در مجتمعها و آپارتمانها و بهبود و ارتقاي وضعيت زندگي همسايگي در محلات شهر تهران هستيم. از سويي چند كار اساسي فرهنگي در اين طرح انجام ميشود كه نصب تابلوهاي فرهنگي و اطلاعرساني در مجتمعهاي مسكوني ۱۰۰ واحد به بالاي شهر تهران، برگزاري همايش بزرگ مديران مجتمعهاي مسكوني شهر تهران، تشكيل بانك اطلاعات مديران مجتمعهاي مسكوني، توزيع مستمر و هدفمند اقلام و محصولات فرهنگي و كتابچههاي آئين همسايگي از جمله آنهاست.
هر مجتمع، يك تابلوي فرهنگي
سهشنبه هفته گذشته فاز نخست اهدا و نصب تابلوهاي فرهنگي و اطلاعرساني «چهل خانه» رسماً افتتاح شد تا ۳۰ هزار خانوار تهراني را در ۱۲۰۰ بلوك از ۸۸ مجتمع مسكوني پرجمعيت شهر تهران در ۱۶ منطقه پوشش دهد و با اجراي فاز دوم اين طرح بيش از ۶۰ هزار مجتمعنشين تهراني تحت پوشش طرح قرار ميگيرند.
حسن بيادي، نايب رئيس شوراي اسلامي شهر تهران در اين مراسم از آپارتماننشيني به عنوان يك بيماري و عارضهاي ياد كرد كه دامان ما را گرفته و هنوز نتوانستهايم آن را درمان نموده و خود را با اين مسئله سازگار كنيم. وي كه در جمع صدها تن از مديران مجتمعهاي مسكوني و دبيران شوراياريها در شهرك شهيد باقري منطقه ۲۲ سخن ميگفت، با تأكيد بر ضرورت سازگاري با پديده رو به گسترش آپارتماننشيني در شهر تهران و ساير كلانشهرها گفت: مردم اكثر كشورها با موضوع آپارتماننشيني كنار آمده و راهكارهايي براي سازگاري با آن انديشيده و اجرا كردهاند اما مشكلات ما با اين پديده روز به روز بيشتر ميشود و مسائلي همچون مهاجرت به شهرها به آن دامن ميزند. لذا انجام چنين طرحهايي در پي شناسايي و معرفي فصلهاي مشترك براي ايجاد باور در زندگي آپارتماننشيني و تحقق همگرايي در ميان همسايگان براي رفع مشكلات اين شيوه سكونت است.
۴۰ خانه از هر طرف همسايه است
امام صادق(ع) از رسول اكرم(ص) نقل ميكنند كه فرمودند: هر ۴۰ خانه از هر چهار طرف، همسايه محسوب ميشود. اين حديث از رسول گرامي اسلام (ص)، آن هم در شرايطي كه حجم جمعيت و منازل مسكوني در حال حاضر با شرايط ايشان قابل مقايسه نيست، نشان ميدهد كه از نظر ايشان، حدود همسايگي تا چه اندازه گسترده است به ما ميآموزد كه بدانيم همسايه، تنها خانهها يا واحدهاي مجاور، ديوار به ديوار يا روبهروي ما نيست.
پيامبر اكرم(ص) درباره حقوق همسايه نيز فرمودهاند: اگر از تو كمك خواست كمكش كن، اگر از تو قرض خواست به او قرض بده، اگر نيازمند شد نيازش را برطرف ساز، اگر مصيبتى ديد او را دلدارى ده، اگر خير و خوبى به او رسيد به وى تبريك و شادباش بگو، اگر بيمار شد به عيادتش برو، وقتى مرد در تشييع جنازهاش شركت كن، خانهات را بلندتر از خانه او نساز تا جلوى جريان هوا را بر او بگيرى مگر آنكه خودش اجازه دهد، هرگاه ميوهاى خريدى به او تعارف كن و اگر اينكار را نكردى مخفيانه ميوه را به خانهات ببر، فرزندت را همراه ميوه بيرون مياور كه بچه او با ديدن ميوه ناراحت شود، با بوى و دود ديگت او را آزار مده مگر آنكه مقدارى از غذاى آن را براى او بفرستى. پيروي از چنين فرهنگ ديني غني در حوزه همسايگي بيشك همزيستي مبتني بر آرامش و تعالي براي ما به ارمغان خواهد آورد.
