گزارشی از بزرگ‌ترین کتابخانه دیجیتال نسخ خطی در جهان

چند کلیک برای حضور در چند هزار سال تمدن مکتوب

حمید نورشمسی | به هزار و یک دلیل نوشته و نانوشته حضور کشور ما در بازار کتاب‌های دیجیتال در جهان چندان جدی نیست. در سال‌های اخیر به رغم اعلام برخی نگرانی‌ها از بابت این موضوع و نیز رواج بی‌حد و حصر کتاب و کتابخوانی دیجیتالی، سهم ایران از تولید محتوای دیجیتالی در حوزه نشر بسیار اندک بوده است و به نظر می‌رسد مخاطب ایرانی حوزه کتاب در ایران نیز چندان رغبتی به این مسئله نشان نداده است. با وجود این رخوت و سستی، شنیدن این موضوع که بزرگ‌ترین گنجینه دیجیتالی نسخه‌های خطی در جهان در کشور ما و در حوالی میدان بهارستان نزدیک به یک‌سال است که از سوی کتابخانه دیجیتالی رسان که در واقع بخشی از بدنه این سال‌های به شدت دیجیتالی شده کتابخانه مجلس شورای اسلامی است. این موضوع را بار دیگر پیش چشم و گوش ما می‌آورد که آیا با نگاه جدی و خودباورانه به اندوخته‌های فرهنگی کشورمان به ویژه نسخه‌های خطی موجود در گنجینه‌های کتابخانه‌ای کشور که هر کدام برای خود نمادی از فرهنگ و تمدن هزار ساله ایران و اسلام به شمار می‌روند، نمی‌توانیم حرف تازه‌ای را برای مخاطبان حوزه کتاب در جهان داشته باشیم و از فرصت سوزی‌های همیشگی مان اندکی بکاهیم؟ کتابخانه مجلس؛ از چند اتاق تا حضور در وبتاریخ می‌گوید طرح تأسیس کتابخانه مجلس در سال ۱۲۸۷ خورشیدی به مجلس شورای ملی ارائه می‌شود و در تاریخ 17 دی ماه1287 به تصویب رسید. در ابتدا کتاب‌ها در دو اتاق کوچک نگهداری می‌شد ولی بعدها و در سال ۱۳۰۲ کتاب‌ها به کتابخانه مجلس که برای همین کار آماده شده بود، انتقال یافت و در سال ۱۳۰۴ این کتابخانه رسماً افتتاح شد. پس از مدتی در قسمت جنوبی باغ بهارستان (مجلس) کتابخانه مجهزی ساخته شد که کتابخانه قبلی به آنجا منتقل گشت.چند ماه پیش از پیروزی انقلاب اسلامی ایران کتابخانه تعطیل می‌شود و تا دوماه پس از آن این تعطیلی ادامه داشت، اما در تاریخ فروردین سال 58 کتابخانه مجدداً بازگشایی می‌شود. پس از پیروزی انقلاب اسلامی بخش تعمیر و صحافی نیز به کتابخانه اضافه شد که تا سال ۱۳۷۴ فعال بود. در سال ۱۳۷۴ در مجلس اساسنامه‌ای تصویب شد که به موجب آن کتابخانه مجلس به مؤسسه‌ای مستقل تحت عنوان کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی تبدیل شد. رئیس مجلس، رئیس کمیسیون فرهنگ و ارشاد اسلامی، رئیس کمیسیون فرهنگ و آموزش عالی، کارپرداز فرهنگی مجلس شورای اسلامی، رئیس کتابخانه و دو نفر از محققان کشور، اعطای هیئات امنای مؤسسه را تشکیل می‌دهند.نسخه‌های خطی یکی از غنی‌ترین بخش‌های موجود در کتباخانه مجلس شورای اسلامی است که براساس تازه‌ترین اطلاعات منتشر شده در این رابطه مشتمل بر 50 هزار عنوان نسخه است که در 24 هزار مجلد صحافی شده در گنجینه این کتابخانه قرار گرفته است. بسیاری از این نسخه‌ها به این مجموعه اهدا شده است و البته سهم خرید نقدی نیز در این میان بسیار قابل اعتناست.کتابخانه دیجیتالی رسانی یکی از تازه‌ترین امکانات کتابخانه مجلس در سهولت استفاده کاربران از نسخه‌های خطی این کتابخانه است که در مدت یک‌سال پس از افتتاح خود با شگفتی وصف ناپذیری در استقبال از خود روبه‌رو بوده است.رسان؛ تجربه‌ای ممتاز و بدیع در جهانتجربه ارائه نسخه‌های خطی دیجیتال شده در جهان تجربه تازه‌ای نیست. کتابخانه دانشگاه کالیفرنیا و نیز MIT و نزدیک‌تر از آن کتابخانه آل سعود و حتی دانشگاه کابل نیز تا پیش از این تجربه این ارائه را داشته‌اند، اما آنچه رسان را در این میان از سایر موارد ممتاز و بدیع می‌کند، ارائه منحصر به فرد 24هزار مجلد نسخه خطی موجود در گنجینه کتابخانه مجلس به صورت کاملاً رایگان و در قالب فایل‌های پی‌دی‌اف شده قابل دانلود تحت وب است.سیدعلیرضا طیرانی، مدیر فناوری اطلاعات کتابخانه مجلس شورای اسلامی در این رابطه به جوان می‌گوید: فرآیند دیجیتال‌سازی نسخه‌های خطی کتابخانه مجلس، کارگروهی بود که از دو سال قبل شروع شد و تاکنون نزدیک به یک‌سوم آنها در پایگاه اطلاع‌رسانی کتابخانه مجلس قرار دارد. پیش‌بینی می‌شود تا سه ماه آینده این حجم به دو برابر افزایش یابد. تلاش ما در این مسیر همواره روی حرکت مبنای استانداردهای جهانی بوده است و بر همین مبنا در مرحله نخست 22هزار نسخه خطی را در مدت زمانی حدود 9‌ماه اسکن کردیم که در حال حاضر از مرز 30 هزار نسخه نیز گذشته است.طیرانی در رابطه با امکاناتی که کتابخانه رسان به کاربران خود ارائه می‌دهد نیز می‌گوید: جست‌وجو در میان نسخه‌ها بر اساس عنوان، شماره نسخه، موضوع و نام مؤلف، ذخیره‌سازی تصاویر نسخ با دو کیفیت با حجم کم و در اندازه واقعی تصویر با وضوح و کیفیت قابل قبول، ارائه امکان پرینت تصاویر نسخه‌ها با اندازه واقعی با کیفیت بسیار عالی، امکان بزرگنمایی تصاویر به میزان دلخواه، امکان مرور الفبایی نسخ خطی موجود، استفاده از منوی جست‌وجوی پیشرفته به منظور دستیابی هرچه آسان‌تر به کلیدواژه مورد نظر، مشاهده و جست‌وجو در شناسنامه نسخ به صورت یک لیست، فارغ از اصل نسخه و نمایش آن و نیز مکان مشاهده و جست‌وجو در زیر عنوان‌های مجموعه‌ها و رسائل این مجموعه دیجیتالی است که همگی با توجه به صورت رایگان در اختیار کاربران قرار می‌گیرد.وی همچنین به «جوان» می‌گوید: بسیاری از کتابخانه‌های دیجیتال در جهان به ارائه تصاویر کتاب‌ها به صورت فریم به فریم می‌پردازند، اما رسان در تجربه‌ای بدیع برای نخستین‌بار در جهان نسخه‌های خطی خود را به صورت فایل‌های پی‌دی‌اف شده و به صورت متمرکز به کاربران خود ارائه داده و امکان استفاده یکپارچه از آنها را نیز فراهم می‌سازد.مازیار پرویزی، مجری طرح کتابخانه دیجیتالی رسان نیز در رابطه با این سامانه پژوهشی می‌گوید: پروژه کتابخانه دیجیتال رسان در واقع نرم‌افزار استانداردی برای مدیریت منابع دیجیتالی موجود در کتابخانه مجلس شورای اسلامی و حرکتی است که با اسکن کردن منابع آنالوگ یا ورود اطلاعات منابع الکترونیکی، آماده‌سازی و پردازش اطلاعات شروع و نهایتاً هم‌اکنون با حجم عمده‌ای بالغ بر 28 هزار نسخه خطی در محیط اینترنت فعال شده است.محققان در «رسان» می‌توانند برای بازیابی منابع دیجیتالی از روش‌های مختلفی استفاده کنند، از جمله پیمایش الفبایی، پیمایش موضوعی و پیمایش بر اساس نوع منابع که هر یک از این روش‌ها فهرست‌هایی از اشیا و نسخه‌های خطی دیجیتالی را در اختیار کاربران قرار می‌دهند.به گفته پرویزی، مراجعان همچنین می‌توانند با روش‌های مختلف جست‌و‌جو اعم از جست‌و‌جوی ساده که از تمامی مدخل‌های کتاب‌شناسی یک منبع جست‌وجو‌ به عمل می‌آورد، تا جست‌و‌جوی پیشرفته که به صورت محدود‌تر و براساس الزاماتی که کاربر تعیین می‌کند، اشیا و منابع اسکن شده کتابخانه مجلس را مشاهده کنند.وی با بیان این مطلب که این سیستم براساس استانداردهای بین‌المللی کتابخانه دیجیتال ساخته شده است، ادامه می‌دهد: این استانداردها به صورت گسترده در سطح جهانی تولید و مورد استفاده قرار گرفته و می‌گیرد، اما به طور مشخص پروژه «پاپیروس» که مبنای کار کتابخانه دیجیتال «رسان» است، از سال‌های گذشته در مراکز معتبری آزمایش شده است و نهایتاً با حمایت و توجه ویژه حجت‌الاسلام رسول جعفریان، رئیس کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی درخصوص فناوری‌های دیجیتال، مورداستفاده قرار گرفته و سیر تکاملی خود را بر همین اساس ادامه می‌دهد.به گفته پرویزی کتابخانه دیجیتالی«رسان» هم‌اینک با سرعت قابل ملاحظه‌ای میلیون‌ها صفحه نسخه خطی را که در سال‌های گذشته در قفسه‌های کتابخانه به صورت محدود قابل دسترسی بودند، در اختیار میلیون‌ها محقق قرار می‌دهد که این محققان می‌توانند نسخ و اشیا دیجیتالی شده را با کیفیت بالا در کوتاه‌ترین زمان ممکن مشاهده کنند که چنین حجم بالایی در ایران بی‌سابقه است و در سطح جهانی نیز یک رکورد به شمار می‌رود. زیر ساخت‌های حیاتی برای رسان موجود نیستبا وجود تمامی بدعت‌هایی که رسان در ساماندهی و شکل‌گیری خود نشان داده است در ادامه مسیر حضور خود در فضای وب با مشکلاتی نیز روبه‌رو است. مشکلاتی که گاه شنیدن آن طعم شیرینی دارد و گاه تلخ.سیدعلیرضا طیرانی در رابطه با مشکلات و موانع پیش روی فعالیت رسان به «جوان» می‌گوید: نکته مهم در فعالیت چنین سامانه‌ای حرکت آن مطابق با استاندارد‌های جهانی و ارتقای آن با این معیارهاست. در کشور ما در حال حاضر چند شرکت مدیریت داده‌ها و اطلاعات برای ساماندهی کتابخانه‌های دیجیتالی را بر عهده دارند که متأسفانه هر کدام از آنها تنها ساز خودشان را می‌زنند. ساده‌تر که بخواهیم بگوییم این است که پس از توسعه نسبی فعالیت کمتر به سمت ارتقای خود و تغییر در سیستم کاربری خود می‌دهند و این مسئله موجب شده تا رسان برای فعالیت خود به صورت همزمان مجبور به فعالیت با چند شرکت باشد. وی همچنین به مشکلات پیش روی کتابخانه از نظر زیرساخت‌های اینترنتی در کشور اشاره می‌کند و می‌افزاید: پهنای باند مورد استفاده رسان در ابتدا یک مگابیت در ثانیه تعریف شده بود ولی با توجه به حجم کاربران در مدت یک‌سال به پنج مگا بیت در ثانیه افزایش یافت. از سوی دیگر برای برگزاری رسان تا پیش از این ابتدا نسخه‌ها اسکن می‌شد و پس از تهیه اطلاعات مورد نیاز به صورت تدریجی به سایت افزوده می‌شد، اما از نظر علمی این مسئله با مشکلاتی روبه‌رو است و برای اصلاح آن نیاز به تهیه همزمان اطلاعات و بارگذاری همزمان آنها داریم که این مسئله با زیرساخت‌های اینترنتی موجود ناسازگار است.