بازار کتاب تهران

به پیشواز نمایشگاهی که همچنان هست

کمتر از یک ماه به آغاز نمایشگاه‌ بین‌المللی کتاب تهران فرصت باقی مانده است. هرچند اگر بخواهیم با نگاهی واقع‌بینانه و توأم با آنچه استاندارد‌های لازم در زمینه برپایی چنین نمایشگاه‌هایی است به این رویداد فرهنگی نگاه کنیم، باید آن را بیست و چهارمین فروشگاه بین‌المللی کتاب تهران بدانیم اما به هر تقدیر، جشن سالانه کتاب کشور 14 اردیبهشت‌ماه امسال آغاز به کار خواهد کرد و بر اساس آنچه تاکنون در رابطه با چند و چون آن اعلام شده است می‌توانیم در ده روز برگزاری آن میزبان 1900 ناشر از کشورهای مختلفی باشیم که زمینه‌ساز عنوان بین‌المللی برای نمایشگاه کتاب هستند.هر چند به رسم مگوی سال‌های اخیر انتقاد و ابراز نارضایتی از برخی جهت‌گیری‌های اجرایی در روند برگزاری این همایش بزرگ فرهنگی هر چه با صدای بلندتری بوده با انعکاس کمتری همراه شده است اما مروری بر آنچه در کمتر از یک ماه آینده به عنوان بیست‌ و چهارمین جشن بین‌المللی فروش کتاب تهران با آن روبه‌رو هستیم می‌تواند پیش‌زمینه‌ای باشد برای مرور استعدادهای بالفعل و بالقوه ما در حوزه کتاب.سه درصد نشر و نود هفت درصد تبلیغاتچندی پیش در رسانه‌ها نقلی قولی منتشر شد از سوی یکی از وزرای سابق فرهنگ و ارشاد اسلامی که گویا شنیده است یکی از وزرای سابق فرهنگ و ارشاد اسلامی از پنجره دفترش شاهد عبور و مرور‌های متعددی در حیاط وزارتخانه بوده است و علت را که جویا می‌شود به او گفته می‌شود این شلوغی مربوط به متقاضیان دریافت مجوز نشر است و گویا با تمهید آقای وزیر برای رفع این شلوغی و لابد صدور پروانه نشر این مراجعه‌کنندگان بود که چندی پس از آن با رقم حیرت‌انگیز 9 هزار ناشر ثبت‌شده در کشور روبه‌رو می‌شویم، 9 هزار ناشری که تنها بیش از نیمی از آنها فعالیت‌ دارند که این خود به معنی انتشار تقریبی 5 یا شش اثر در سال است.بر اساس اعلام رسمی معاونت فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی اما در سال جاری و پس از مرحله مقدماتی ثبت نام ناشران کشور برای شرکت در بیست‌ و چهارمین جشن بین‌المللی فروش کتاب تهران چیزی در حدود سه درصد از بدنه به ثبت رسیده نشر در کشور است.عددی که بنا براعلام بهمن دری اخوان معاون فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی شامل اعلام تقاضای شرکت 758 ناشر از تهران و 367 ناشر از شهرستان برای حضور در این رویداد بوده است. دری در تقسیم‌بندی دیگری همچنین از حضور 422 ناشر در بخش دانشگاهی خبر داد و ادامه داد: 222 ناشر نیز در بخش کودک و نوجوان و نیز 131 ناشر در بخش بین‌المللی حضور می‌یابند.نظارت هم هست و هم نیستخبرهای درگوشی جزء لاینفک برگزاری نمایشگاه کتاب در هر سالی است. چنانچه سال گذشته نیز ناگهان خبر از اخراج ناشری یا جمع‌آوری کتابی داده می‌شد و گاه ساعتی پس از آن تکذیب و جالب‌تر از آن اینکه به راحتی می‌شد در نمایشگاه به آثار نویسندگانی برخورد کرد که مدت‌هاست نام آنها را به عنوان معاندان با نظام اسلامی می‌توان مشاهده کرد.قوانین نظارتی نمایشگاه امسال نیز همانند سال‌های‌گذشته گویا شامل مواردی است که به ناشران ابلاغ شده و هر کس تنها به صورت شهودی قادر به درک آن خواهد بود. قواعدی که گاه بی سر وصدا غرفه یک ناشر را به رونق و یا از تک و تاب می‌اندازد.بر همین اساس در نمایشگاه بیست و چهارم کتاب تهران نیز بنا بر اعلام رئیس کمیته سیاستگذاری آن، اقدام قانونی برای برخورد با ناشرانی که ضوابط و قوانین نمایشگاهی را رعایت نمی‌کنند در بخش خارجی و بخش داخلی صورت خواهد گرفت.«معیارهای نظارتی بر کتاب‌های نمایشی نمایشگاه کتاب را بر اساس مصوباتی که از سال‌های پیش در مجلس شورای اسلامی و شورای عالی انقلاب فرهنگی تصویب شده است و از آنان به عنوان قوانین و ضوابط نشر یاد می‌شود عنوان کرد و گفت قطعاً ناشران با آنها آشنا هستند.دربیست و چهارمین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران، قوانین جدید نظارتی وضع نشده است و ناشران می‌توانند کتاب‌هایی را که در چهارچوب قوانین نشر مجوز دارند با توجه به ضوابط و مقررات مصوب نمایشگاهی در غرفه‌ها عرضه کنند».غرفه هر کس به قدر قدرت اوستسال گذشته و در بحبوحه آغاز به کار نمایشگاه کتاب تهران خبری منتشر شد مبنی بر اینکه غرفه‌های تحویلی به بسیاری از ناشران حاضر در نمایشگاه از آنچه تاکنون روال بوده بسیار کوچک‌تر شده و ناشران بزرگ و عمدتاً پرکتاب را از سویی و سیر علاقه‌مندان را نیز از سوی دیگر با مشکلات عدیده‌ای روبه‌رو کرده است.تقسیم‌بندی‌‌ای که بنا بر اعلام مدیر وقت کمیته ناشران داخلی نمایشگاه کتاب، نقشه‌های شبستان مصلا برگزارکنندگان را به آن رسانده است. محمود سالاری در این رابطه همچنین اظهار داشته بود: ناشران حاضر در نمایشگاه به خوبی با معیارهای تعیین شده تخصیص غرفه‌ها آشنا بوده و مسئولان برگزاری تلاش کرده‌اند تا در تعیین متراژ، حقی از ناشری ضایع نشود. بر اساس مؤلفه‌هایی چون تعداد عناوین، تألیف، ترجمه و قطع کتاب‌ها، ناشران به ترتیب در غرفه‌های 9 تا 39 متری طبقه‌بندی شده و غرفه‌ها در اختیارشان قرار گرفته‌ است. این دسته از ناشران بر مبنای آنکه بیشترین تولید را داشته و در برخورداری از مؤلفه‌های تعیین شده، امتیاز بیشتری کسب کردند، در غرفه‌های 9 تا 39 متری طبقه‌بندی شده‌اند. سالاری همچنین با انتقاد از برخی ادعاها و اظهار نظرها مبنی بر مشخص نبودن معیارهای تعیین متراژ غرفه‌های نمایشگاه کتاب تصریح کرد: هیچ مبنایی جز معیارها و نقشه‌های نمایشگاه در تخصیص غرفه‌های ناشران داخلی به کار گرفته نشده و مسئولان نمایشگاه فارغ از اعمال سلیقه شخصی وظیفه خود را انجام داده‌اند.با این وجود به نظر می‌رسد این ضوابط پر سر و صدای انتخاب ناشران در کنار برنامه طبقه‌بندی ناشران کشور که سال گذشته با شور و هیجان خاصی خبر از اجرایی شدن آن داده شد و تاکنون با چراغ خاموش در حال اجرایی شدن (یا به فراموشی سپرده شدن) است همچنان معیار تخصیص غرفه است و البته باز هم در این میان آنچه کمترین اهمیت را دارد گویا نوع اقبال و مواجه شدن مخاطبان با آن به شمار می‌رود.کسی هست پاسخ دهد؟کمتر از یک ماه به آغاز نمایشگاه‌ بین‌المللی کتاب تهران فرصت باقی مانده است. نمایشگاهی که باران بهاره سال گذشته تهران در دو روز پایانی برگزاری‌اش موجب شد چادرهای غرفه نمای ناشران مهجور کودک و نوجوان با سیلاب روبه‌رو شود و پایان ماجرای حضور کودکان و نوجوانان مشتاق کتاب در این مکان‌های تازه تأسیس و هنوز هم عجیب را بارانی و گل‌آلود رقم بزند.هنوز اعلام می‌شود که مصلای تهران و شبستان آن از نظر ایمنی در برابر حریق مکان مطمئنی نیست. هنوز اعلام می‌شود که از منظر ورودی مصلای تهران مکان مناسبی برای برپایی نمایشگاه کتاب تهران نیست و البته هنوز هم اعلام می‌شود که متولی پروژه شهر آفتاب نیز مشخص نیست.هنوز شنیده می‌شود که از میان گزینه‌های بررسی شده برای برپایی نمایشگاه، مصلا به تصویب می‌رسد بی‌آنکه بدانیم اساساً کجاها مورد بررسی قرار گرفته است.در روزهای برگزاری نمایشگاه سال گذشته، حمید قبادی مدیر اجرایی نمایشگاه کتاب در گفت ‌و گویی اعلام داشته بود که مصلای تهران با توجه به روند رو به افزایش نشر و مخاطبان کتاب در کشور بدون شک پاسخگوی نیازها نخواهد بود و امسال از این اعلام نیاز سه ساله یک سال گذشت و ظاهراً هنوز همه چیز به روال عادی خود ادامه دارد.نمایشگاه کتاب تهران با میزبانی نزدیک به پنج میلیون مخاطب در ده روز برگزاری خود به نظر می‌رسد در سال‌ها و روزهای آینده برای بقای واقعی و نه اسمی خود نیازمند یک سازمان برگزارکننده مستقل به منظور ارائه شفاف، دقیق و منسجم و برنامه‌ریزی شده روند برپا شدن خود است. سازمانی که بتوان مسئولی را در آن یافت که بتواند پاسخ دهد چرا در مدخل وروردی نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران در هر سال باید برای تماشای فستیوال غذاهای آماده بود و نه کتاب.