امیرمختار رجبی | در میان تحرکات کشورهای منطقه خاورمیانه که از اواخر ژانویه 2011 (بهمن 1389) آغاز شد کشورها و مناطق دیگری هم هستند که بوی اعتراض و انقلاب میدهند. در حال حاضر جمهوری آذربایجان در قفقاز جنوبی از چنین شرایطی برخوردار است. طی روزهای گذشته قیامهای خیابانی به خصوص در باکو، پایتخت این کشور افزایش پیدا کرده است و نیروهای امنیتی الهام علیاف، رئیسجمهور آذربایجان بیش از 100 نفر را بازداشت کرده و بسیاری از مردم معترض را نیز تحت تعقیب قرار داده است. جمهوری آذربایجان به لحاظ ساختاری و جهتگیریهای منطقهای و بینالمللی شباهت بسیاری به کشورهای خاورمیانه عربی دارد. مردم آذربایجان در حال حاضر مثل دیگر کشورهای خاورمیانه عربی از سه موضوع کلان نبود چرخش قدرت، ناهمسانی ساختار سیاسی با فرهنگ عامه و توزیع نامناسب ثروت رنج میبرد.
پس از کودتای ژوئن سال 1993 که حیدر علیاف، رئیس پارلمان وقت ابوالفضل ایلچی را کنار زد قدرت در این کشور در خانواده علیافها مانده است. طی این 18 سال به خصوص در دوران الهام علیاف فضای سیاسی در مسیری حرکت کرده که مخالفان فراوانی برای خود تراشیده است. قیامهای اخیر خاورمیانه نیز سبب شده تا این مخالفان برای آینده سیاسی جمهوری آذربایجان برنامهریزی کنند.
آذربایجان بیش از نه میلیون جمعیت دارد که بیش از 90 درصد مسلمان و عمده آنها شیعه هستند. این در حالی است که ناهمسانی ساختار سیاسی با فرهنگ اجتماعی به وضوح دیده میشود. علیافها با الگوپذیری از تفکرات لائیک ترکیه که تا 14 مارس 2003 یعنی پیروزی حزب اسلامگرای اعتدال و توسعه، عمده قدرت را در دست داشتند، سعی کردهاند که لایههای حکومت را اندیشههای اسلامی و شیعی تهی کنند. این جدایی و تضاد سیاست با فرهنگ در بسیاری از موارد کار را برای حاکمان سخت کرده است. پیش از تحولات و اعتراضات اخیر جمهوری آذربایجان که نشأت گرفته از انقلابات شمال افریقا و خاورمیانه عربی است، دولت پس از ممنوع کردن و سرکوب عزاداریهای مذهبی در 28 صفر و ایام عاشورا، در ماههای پایانی سال 2010 به بهانه یک شکل کردن لباس مدارس طرح ممنوعیت حجاب را به اجرا گذاشت که به شدت مورد اعتراض مردم قرار گرفت. برخی از مقامات دولتی جمهوری آذربایجان اعلام کردند که مخالفان دولت میخواهند به مسائل اجتماعی جنبه سیاسی بدهند این در حالی است که باورها و اعتقادات مردم این کشور متفاوت و مخالف احکام اسلامی است. چنین سخنانی باعث شد تا اعتراضها و مخالفتهای مردمی نه تنها در سراسر کشور شکل بگیرد بلکه دیگر کشورهای اسلامی به خصوص همسایه مثل ایران و ترکیه در حمایت از حجاب دانشآموزان آذربایجانی راهپیمایی کنند. با این حال دولت جمهوری آذربایجان محسن صمداف، رهبر حزب اسلام کشور را به همراه خانواده، اقوام و همچنین تعدادی از روحانیون سرشناس و اعضای بلندپایه حزب اسلام را بیش از دو ماه است که دستگیر کرده و تحت بازجویی قرار داده است.
توزیع نامناسب ثروت از دیگر مشکلاتی است که گریبان مردم آذربایجان را گرفته است. آذربایجان با منابع غنی نفت و گاز که عموماً در حاشیههای ساحلی دریای خزر وجود دارد یکی از ثروتمندترین کشورهای منطقه است و دولت در دو دهه اخیر اگر چه توانسته برخی از اصلاحات اقتصادی را برنامهریزی و پیاده کند، اما عمده ثروت این کشور در دست هیئت حاکم است که از آن برای تثبیت سیاسی خانوادگی استفاده میشود. روزنامه نیویورک تایمز روز یکشنبه به نقل از منابع اقتصادی بینالمللی نوشت که آذربایجان به لحاظ اقتصادی و سیاسی یکی از فاسدترین دولتها را در اختیار دارد. اعتراض به بیکاری و فقر اقتصادی یکی از مهمترین دلایلی است که مردم را در روزهای اخیر به خیابانها کشانده است.
در کنار این مسائل آذربایجان در رویکردهای سیاست خارجی در نظام بینالملل شدیداً به سمت امریکا گرایش دارد و به همین دلیل روابط خود را با اسرائیل افزایش داده است. برخی از منابع خبری اعلام کردهاند که دولت آذربایجان برخی از زمینهای این کشور را به یهودیان حاضر در کشور که با تلآویو روابط تنگاتنگی دارند فروخته است. به همین دلیل نفوذ اسرائیل در جمهوری آذربایجان نسبت به سالهای گذشته به شدت افزایش پیدا کرده است.
مجموعه این دلایل باعث شده تا مردم معترض صدای انقلابهای خاورمیانه عربی و شمال افریقا را بشنوند و متعاقب آن علیه هیئت حاکمه تظاهرات خیابانی راه بیندازند. در حال حاضر نیروهای امنیتی دولت در خیابانهای شهرهای مختلف جمهوری آذربایجان مثل باکو، گنجه، گویچای، شکی، صابرآباد، خاچمار و قوبا به شدت افزایش پیدا کرده است. از این رو به نظر میآید بیداری اسلامی از کشورهای خاورمیانه به منطقه قفقاز و کشور آذربایجان نیز رسیده و مردم آذربایجان را در آستانه تحولات اجتماعی- سیاسی قرار داده باشد.
