دهه پایانی ماه صفر که متبرک به یاد و خاطره رسول رحمت حضرت محمد مصطفی(ص) است یادآور رنج رسالتهای پیامبر خاتم است. رسالتهایی که به دلیل نقش ویژه آن حضرت در تاریخ مربوط به شخص آن حضرت نیست و فقط به عنوان یک سرگذشت مطرح نمیشود. مسلمانان براساس جاودانگی قرآن کریم و آیه مبارکه «لکم فی رسول الله اسوه حسنه»(1) وظیفه دارند که ویژگیهای این رسالت را شناخته و از آن نیک بیاموزند.
پیامبر اکرم(ص) براساس آیات قرآن کریم فردی از جنس آسمانیان و فرشتگان نبود، فرشته نشد و ردای تقدس به تن نکرد و آنچه وی را به عنوان «انسان کامل» مطرح کرد، رسالتی بود که وی در مدت 23 سال نبوت خود بدون نقص و عیب به پایان برد تا جایی که خدایش از او راضی شد(2) و به او وعده کرد که مقامی به او بخشد که در شفاعت و رحمت، از خدایش راضی شود.(3)
اما با رحلت پیامبر جریان رسالت متوقف نشد و رسالت تا زمانی که دنیا باقی است باقی خواهد ماند زیرا خدای تعالی وعده کرده بود که دین حق بر کلیه ادیان و مکاتب برتری خواهد جست و این وعده و گزارهای است که هنوز محقق نشده پس مقدمه آن، یعنی رسالت ادامه دارد.(4) در واقع ارسال رسول یا رسالت باید به فراگیر شدن دین حق در جهان منجر شود و این اصلی است که رسالت را به منتهیالیه سرنوشت بشریت سوق میدهد.
رسالت شاهبیت حرکت پیامبر است و از این رهگذار شناخت امر رسالت فهم تداوم تسلیم بر این رسالت را تضمین مینماید.
رسالت پیامبر که سختترین مأموریت انسان کامل به شمار رفته سرمشقی است که نه تنها در امور دینی بلکه در هر رسالت و ارتباط و مؤثری قابل تجدید تجربه است (چون پیامبر سرمشق زندگی انسانی است).
تفاوت رسالت و عملکرد ارتباطی
برای سرمشق گرفتن از الگوهای ارتباطی رسول خدا(ص) ابتدا باید تفاوت رسالت را با یک عملکرد ارتباطی تبلیغی دانست. دانستن این نکته از این لحاظ دارای اهمیت است که امروزه به دلیل مشابهت لفظی کلمه «تبلیغات» با «تبلیغ دین» گمان میرود که این دو امر، در ساختار یکسان هستند و فردی که در حال تبلیغ دین است عیناً همان کاری را انجام میدهد که یک ارتباطگر برای ترغیب یک نفر در مورد گرایش به یک کالا یا یک سیاستمدار صورت میدهد.
این در حالی است که تبلیغ دینی از نوع «تربیت و تزکیه»(5) و ترغیب غیردینی در پایدارترین حالت خود نوعی «آموزش» است. تبلیغگر برای جلب توجه، گاهی متوسل به چشمبندی و ناآگاه نگه داشتن مخاطب خود میشود، اما تبلیغ دین همواره مترادف با آگاهی بخشی و نورافشانی(6) است.
تبلیغ خوب منجر به عکسالعمل دلخواه میشود اما تبلیغ دین باید زاینده ایمان و آرامش باشد و این امری است که فاصله بین تربیت و آموزش را به خوبی نشان میدهد. بنابراین میتوان نتیجه گرفت که فهم موضوع رسالت و تفکیک آن از ارتباط و اقناع افکار عمومی و همچنین اصالت تربیت فردی(7) در این راه و رجحان آن بر تسلط بر تودهها که روش ارتباطگران جدید است. یکی از مقدمههایی است که باید درباره پیام فرهنگی دین مورد توجه قرار داد.
پیامبری و رنج رسالت
با این مقدمه، تحلیل فلسفه رفتار پیامبرانه و تفکیک آن از سایر انواع تبلیغات امری آموختنی است. اینکه پیامبر چه کرد که رسالتش بر تارک آموزش و تربیتهای بشری درخشید و تلاش فرهنگی ایشان به امری ماندگار و همیشگی مبدل شد.
از دیدگاه قرآن کریم فرهنگسازی رسول اکرم برای اجرای رسالتش چند مؤلفه دارد که برای سرمشق همه تلاشهای فرهنگی دارای جذابیت و الگوهای فراوان است. برخی از این مؤلفهها به شرح ذیل است:
1- خلق عظیم(8)
رمز و نیت اساسی رسالت، اخلاق کریمه است. رسالت زاییده اخلاق است و مادر اخلاق و به همین دلیل جامعهای را میتوان جامعه ایمانی دانست که در آن موضوع اخلاق همهگیر شده باشد. رسولاکرم(ص) به بیان قرآن کریم، مبنای حرکت خود در همه جهات زندگی را خلق کریم قرار داد.
2- شکیبایی فراوان(9)
هیچ رسالتی بدون صبر بر مصیبتها و نادانیها امکانپذیر نیست. شیطان قسم خورده که نگذارد بشریت به سعادت برسد و در این راه وسوسه بر جن و انس(10) را به کار گرفته و به همین خاطر هیچ حقیقتی در عالم بدون مقاومت و مبارزه به نتیجه نخواهد رسید.
3- گفتار صادقانه(11)
برخلاف بسیاری از الگوهای تبلیغی که در آن غلو و زیاده روی در توصیف و ترغیب روشی برای جذب فکر و قلب به شمار میرود این رسالت است که نباید یک کلام ناروا و نادرست از آن سر بزند و همه چیز براساس حقیقت و درستی باشد.
4- حکمت و موعظه حسنه(12)
رسالت امری است که در آن، خوب بیان کردن مباحث، منطقی بودن و مستدل بودن مواضع دارای اهمیت تام و تمام است. چه بسا پیامهایی که بدون روش و منش نیکو نتوانسته که منتقل شود و چه شورهایی که بدون وابستگی به شعور و منطق هیچگاه به یک ایمان ماندگار تبدیل نگردیده است.
5- دلسوزی و مهربانی(13)
رسالت طبابت است بر آلام بشری و رسول طبیبی دوره گرد است که به دنبال بیماران خود میگردد و برای انجام رسالت سرمایهاش عشق و شور است. در طول تاریخ نیز پیامهایی سد زمان و مکان را شکسته و بر تاریخ منتقل شدند که برای آن عشق از کوه رنج و دشواری بالا رفت.
پینوشت:
1- برای شما در پیامبر (ص) خدا سرمشقی نیکو است
2- الیوم اکملت لکم دینکم و رضیت لکم الاسلام دینا
3- ولسوف یوتیک فترضی
4- هوالذی ارسل رسوله بالهدی و دین الحق لیظهره علی الدین کله
5- ویزکیهم و یعلمهم الکتاب و الحکمه
6- الله ولی الذین امنو یخرجهم من الظلمات الی النور
7- هر کس کسی را زنده کند گویی جهانی را زنده کرده است.
8- انک لعلی خلق عظیم
9- والصبر علی ما یقولون
10- الذی یوسوس فی صدور الناس، من الجنه والناس
11- و ما ینطق عن الهوی
12- ادع الی سبیل ربک بالحکمه و الموعظه الحسنه
13- عزیز علیه ما عنتم و بالمومنین رئوفا رحیما
