حمید عظیمی
برای جنگ نرم اصطلاحات مختلفی وضع شده است، آنچه با عنوان «soft war» یا جنگ نرم مطرح میشود در ادبیات غرب بیشتر به عنوان قدرت نرم «soft power» شناخته شده است، اصولاً جنگهایی که از نوع نظامی است و از وسایل و ادوات نظامی در آن استفاده میشود، به عنوان جنگ سخت یا«hard war» مشهور است، ولی اگر در این جنگ از وسایل و ادوات و کالاهای فکری و فرهنگی استفاده شود، اصطلاحاً آن را «soft war» یا جنگ نرم اطلاق میکنند، بنابراین شاخصه جنگ نرم، استفاده از ابزارهای فکری و فرهنگی است به عبارت دیگر جنگ نرم با هدف گرفتن فکر، اندیشه، ارزشهای اخلاقی و ایدئولوژی ملتها نقش مهمی را درست کردن حلقههای فکری و فرهنگی جوامع ایفا میکند.
نگاهی به گذشته جنگ نرم نشان میدهد که در طول تاریخ بشر، از همان ابتدا که جنگ سخت آغاز شد عملیات روانی یا جنگ نرم نیز یکی از روشهای مقابله با طرفهای متخاصم بوده است به عنوان نمونه زمانی که چنگیزخان قصد حمله به منطقهای را داشت ابتدا موجی از هراس در آن کشور پخش میکرد و قبل از حمله به کشوری با اعزام تجار و بازرگانان به کشورهای هدف و بازگویی میزان خشونت سپاه چنگیزخان وبرخورد آنان با مخالفان خود و همچنین شیوههای غیرانسانی ارتش چنگیزخان در کشتار مخالفان با ایجاد موجی از هراس روحیه سپاه مقابل و مردم کشور هدف را در هم میشکست.
چرایی رو آوردن کشورها به جنگ نرم
کشورهای استکباری به این نتیجه رسیدهاند که همان گونه که استعمار به شیوههای قدیم دیگر جوابگوی نیازها و اقتضائات امروزه نیست و باید در قالب استعمار نو وارد برخی از کشورها شد، به این باور نیز رسیدهاند که از طریق جنگ سخت نیز چندان نمیتوان موفقیتهای موردنظر را کسب کرد، بنابراین سعی میکنند با گشودن جبهه جنگ نرم و تمرکز بر مسائل فکری، ایدئولوژیک و فرهنگی به اهداف خود دست یابند.
امروزه با استفاده از تکنولوژیهای ارتباطاتی مانند اینترنت، ماهواره، وبلاگها و... تأثیرگذاری برکشورهای هدف آسانتر و کمهزینهتر شده است؛ شیوه عمده این تأثیرگذاری نیز به این صورت است که ابتدا مجموعه مؤلفههایی را در ارتباط با یک موضوع استخراج میکنند؛ یعنی در رابطه با موضوعی که میخواهند القایی در مورد آن داشته باشند، چند مؤلفه را استخراج کرده و سعی میکنند دست کم نیمی از این مؤلفهها صادق باشد، آنگاه این اطلاعات صحیح را به عنوان پوشش و چتری به کار میگیرند تا در دل آن، چند موضوع خلاف واقع و نادرست را با تجزیه و تحلیلهایی و به عنوان کالا و خدمات فکری و فرهنگی به کام مخاطب بریزند، بنابراین با جذابیت ظاهری که برای مخاطبان ایجاد میکنند، آنها را در پی بردن به انگیزه اصلی دچار مشکل میکنند، زیرا هنگامی که مخاطب میبیند چند مورد از این مؤلفهها صحیح است، کل آن پدیده و تحلیل ارائه شده از آن را میپذیرد، در نتیجه از این طریق میتوان اهداف مورد نظر خود را بر مخاطبان تحمیل کرد.
چرایی رویکردها به جنگ نرم
از دیگر دلایل روی آوردن کشورها به جنگ نرم در مقابل جنگ سخت میتوان به موارد ذیل اشاره کرد:
گستره و وسعت جنگ نرم فراتر از مرزهای جغرافیایی است و مرزهای فکری، اندیشه، فرهنگ و ارزشهای اخلاقی یک ملت را در بر میگیرد در صورتی که درجنگ نظامی و سخت هدف مرزهای یک کشور است.
استراتژی و هدف نهایی جنگ نرم قبضه کردن باورها، ایدئولوژی و جهانبینی ملتها و فرهنگهاست، در صورتی که استراتژی با رویکرد نظامی تصرف زمین و کسب منافع و مراکز مهم اقتصادی است.
ویرانی، تلفات و خرابیها در کارکرد نظامی و جنگ سخت محسوس و ملموس است، ضمن آنکه با هزینه کردن قابل بازسازی است، ولی در جنگ نرم ویرانیها و تلفات و به تعبیر بهتر آسیبها نامحسوس است، بنابراین تخریب فکری و فرهنگی به آسانی بازسازی نمیشود.
جنگ نرم، بدون خاکریز و بیسر و صداست اما جنگ سخت همراه با یورش جنگافزارهای نظامی و پر سر و صداست.
کارکرد جنگ نرم بلندمدت، پرجاذبه، پربازده، کمدردسر و کمهزینهتر است، ولی جنگ سخت کوتاهمدت، پردردسر و پرهزینه است.
تلفات انسانی در جبهه نظامی مقدس، باارزش و ماندنی است و به خصوص در فرهنگهای دینی تحت عنوان شهادت از آن یاد میشود، اما در عرصه جنگ نرمذهنها و اندیشهها آسیب میبیند.
سناریوی جنگ نرم غرب علیه ایران
در موقعیت جهانی کنونی ایران اسلامی به لحاظ وسعت سرزمینی، کمیت جمعیت، کیفیت نیروی انسانی، امکانات نظامی، منابع طبیعی سرشار و موقعیت جغرافیایی ممتاز در خاورمیانه به قدرتی کمنظیر تبدیل شده است که از دید کارشناسان کشورهای غربی دیگر نمیتوان با یورش نظامی و جنگ سخت آن را سرنگون کرد بلکه تنها راه نفوذ در کشور را پیگیری مکانیسمهای جنگ نرم و به کارگیری تکنیکهای عملیات روانی از جمله نبرد رسانهای و ساماندهی و پشتیبانی از نافرمانی مدنی است. همانگونه که اشاره شد جنگ نرم در پی از پای در آوردن اندیشه و تفکر جامعه هدف است تا حلقههای فکری و فرهنگی آن را سست کند و با بمباران خبری و تبلیغاتی در نظام سیاسی- اجتماعی حاکم تزلزل و بیثباتی تزریق کند در واقع هدف کشورهای استعمارگر جهان غرب فروپاشی علقهها و پیوندهای همگرایانه ملتی است که حدود سه دهه با تمام فشارها و کاستیها، صبر و مدارا پیشه کرده و راه پیشرفت ومقاومت در برابر زورگویی، انحصارطلبی و یکجانبهگرایی دشمنان را برگزیده است.
راهکارهای مقابله با جنگ نرم
طبیعتاً راه مقابله با جنگ نرم که امروزه همه اقشار جامعه مخصوصاً نخبگان و دانشگاهیان درگیر آن هستند این است که به این درک برسیم که جنگ نرم هر چند نامحسوس بدون خاکریز و بیسروصداست، اما این هم نوعی جنگ است که غفلت از آن آسیبهای جدی و گاهاً غیرقابل بازسازی به کشور وارد میکند، بنابراین درک این موضوع که در شرایط جنگ نرم قرار داریم خود کمک میکند تا واقعیات اجتماعی و سیاسی پیرامونمان را بهتر ببنیم.
باید به این نکته توجه داشته باشیم که اگر در رابطه با یک پدیده از سوی رسانههای بیگانه چند مؤلفه به صورت صحیح القا میشود، مؤلفههای فراوان دیگری هم وجود دارد که در قالب این چند مؤلفه صحیح، به صورت خلاف واقع و کذب به خوراک فکری برای مخاطبان تبدیل میشود اگر قشر جوان و نخبه دریابند که مجموعه این مؤلفهها لزوماً صادق نیست و در دل مؤلفههای درست، بسیاری از مؤلفهها به صورت کاذب وجود دارد از جذابیت ظاهری که از طریق القائات فکری و فرهنگی میتواند بر افکار تأثیر بگذارید، کاسته میشود. در این رابطه نیز اولین کاری که میتوان انجام داد و در مقابله با هرگونه عملیات روانی و جنگ نرم رقیب از آن استفاده کرد «آگاهیبخشی» است تا هم رقیب بفهمد که ما متوجه اعمال او هستیم و هم ملت خودمان این آمادگی را دریابند تا شناخت کافی نسبت به مؤلفههای جنگ نرم به دست آورند، زیرا از طریق آگاهیدهی نوعی «مصونسازی» ایجاد میشود.
در واقع ما باید در یک فرآیند ملتسازی شرکت کنم، امام خمینی (ره) یک انقلاب را به پیروزی رساند اما قبل از آن فرآیند ملتسازی را آغاز کرده بود، انقلاب در واقع ثمری کار بودند شروع آن، این ملتسازی از چه زمانی آغاز میشود؟ از مهدها و مدارس ابتدایی، کشوری که میخواهد برای دنیا الگو درست کند باید از لحاظ حرکت، نمونه مطلوب و مورد پذیرش را در مرکز جهان اسلام ایجاد و نهادینه کند بنابراین باید فرآیند ملتسازی را که از پیش از انقلاب شروع کردهایم را تکمیل کنیم البته به عنوان یک فرآیند مستمر، یعنی یک پروسه نه پروژه.
منابع:
- اصول ومبانی عملیات روانی- دکتر حسین حسینی
- فصلنامه علمی- ترویجی وسایل ارتباط جمعی- سال نوزدهم- شماره 2
- سایت بصیرت
- جنگ نرم 5-1- مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بینالمللی ابرار معاصر تهران- معاونت پژوهشی
- سایت خبری کنشهای بدون خشونت
