با وجود ظرفیتهای بالای نمایشهای مذهبی در کشور چه از نظر محتوایی و چه از نظر توفیق در جذب مخاطب اما متأسفانه همواره شاهدیم که تولید و اجرای این شکل از نمایشها منحصر به دو ماه محرم و صفر و لیالی قدر ماه مبارک رمضان شدهاند. همه اینها در شرایطی است که همواره مبحث فقر مخاطب و مناسبتی شدن تولید برخی از آثار صحنهای به عنوان دو مسئله اصلی در آسیب شناسی تئاتر کشور در بین هنرمندان و منتقدان مطرح بوده است. در همین راستا و با ورود به ماه محرم و امتداد آن تا پایان ماه صفر و گرم شدن تنور تولید و اجرای نمایشهای مذهبی بر آن شدیم تا درباره این دو مسئله و دلایل عدم تداوم اجراهای نمایش مذهبی به عنوان آثاری که میتواند تماشاگر پسند و پرمخاطب باشد با کارشناسان به گفتوگو بپردازیم.
با وجود تناقضها به هدف نمیرسیم
دکتر بهروز غریب پور، چهرهنام آشنای تئاتر و نمایشهای اپرایی کشور که این روزها در تدارک اجرای دوباره اپرای عاشورا برای مخاطبان تئاتر کشور است با بیاین اینکه همواره انتخاب متن نمایشی مناسب، کارکردن روی آن و پدید آوردن یک اثر جامع و کامل برای ارائه به مخاطب تئاتر کار آسانی نیست میگوید: متأسفانه دید رایج در زمینه آثارنمایش مذهبی در کشور تنها حول این محور میچرخد که اثری میتواند به عنوان نمایش مذهبی شناخته شود که به صورت خالص و مستقیم به یکی از وقایع مذهبی تاریخ اسلام و تشیع بپردازد یا نهایتاً دامنه دید خود را به وسعت داستانهای قرآنی گسترش دهد اما به شخصه اعتقاد دارم که میتوان اثر نمایش با داستانی از وقایع روزمره زندگی را به روی صفحه برد و در بطن آن رفیعترین نظرات مذهبی را گنجاند و به مخاطب ارائه داد. اما انگار نه مسئولان و نه هنرمندان ما نمیخواهند در دید اولیه خود تغییراتی را ایجاد کنند. ما صرفاً و در نهایت به 120 نسخه تعزیه خوب خود دل بستهایم که تازه همه آنها روایت مذهبی و سوگوارهای ندارند و برخی از آنها تعزیههای کمدی را شامل می شوند.
هر چند که حتی کاری منسجم و قوی در ارتباط با جمع آوری و اجرای مدون همان نسخههای تعزیه نیز در نمایش کشور صورت نگرفته است.
این کارگردان با انتقاد از نبود کارهای میانی و پژوهشی در زمینه تهیه و تولید آثار مذهبی به صورت مستقیم در کشور خاطر نشان میکند: ما دل خوش کردهایم به یک الی دو کتاب مرجع در زمینه نمایشهای مذهبی یا برگزاری سمیناری دو روزه بدون پیگیری نتایج حاصل از آن و در نهایت و در بزرگترین گام دل خوش کردهایم به جشنوارههایی مانند نمایش عاشوراییان یا تئاتر رضوی که اگر کارهای این دو جشنواره نیز به اجرای عموم در نمیآیند و با این حساب نمیتوانیم امیدی به جریان مستمر اجرای آثار مذهبی و نمایش در کشور داشته باشیم. به همین دلیل است که تماشاگران ما نیز برای پیگیری و حضور مداوم در سالنهای نمایش آموزشی نمیبینند به دیدن مداوم تئاتر بر صحنههای کشور عادت نمیکنند. همه اینها در یک سو و از سوی دیگر مدام تکرار میکنیم که قصد و هدفمان این است که بخش عمدهای مخاطبان کشور را که عنایتی به تئاتر به عنوان یک برنامه هفتگی جریان ساز ندارند میخواهیم با تئاتر آشتی دهیم و به سالنهای نمایش بکشانیم. سوال من از شما این است که آیا با این تناقض دو سویه میتوانیم به چنین هدفی دست یابیم. با اجرای نمایشهای مذهبی طی دو ماه نمیتوانیم به جریان سازی حضور گسترده مخاطب در سالنهای نمایش کشور به عنوان یک هدف متعالی دست یابیم.
کارگردان نمایش اپرای عاشورا با اشاره به بیماری جدید که مدتی است در تئاتر کشور رخنه کرده است تصریح میکند: مدتی است که شاهدیم نمایشهای موفقی که در غرب روی صحنه میرود مخاطب را به سمت خود جلب میکند به سرعت ترجمه میشود و در کشور ما اجرا میشود. اینکه مسئولان از هنرمندان شناخته شده تقاضای تولید اثری موفق و مخاطب پسند دارند بسیار مثبت و ارزنده است اما هنرمندان ما به این نکته توجه میکنند که آثار موفق خارجی با وجود جذابیت و پیامها و شعارهای خاص خودشان برای عموم مخاطبان تئاتر ما که از فرهنگ و بینش متفاوت هستند کوچکترین جذابیتی ندارد و صرفاً میتواند مورد توجه همان مخاطب محدود و البته ثابت تئاتر کشور قرار گیرد.
پس این شیوه تولید جای تشویق ندارد و صرفاً به بالا بردن آمار کمی تئاتر کشور کمک میکند.
غریب پور در پایان با اشاره به دعوت از نمایش اپرای عاشورا از جانب کشورهای غربی میگوید: تصور ما این است که روایت حوادث عاشورا مختص تماشاگران خودمان است و آنها نیز با تکرار این حوادث به جای تشویق و حضور در سالنهای نمایشی بیشتر دلزده میشوند اما وقتی چنین موضوعی برای تماشاگر غربی دارای جذابیت است بدون شک تماشاگر داخلی با تماشای آثاری این چنین که به جنبهها و صفحههای مختلف حادثه عظیمی مانند عاشورا میپردازند نه تنها زاده نمیشوند که برای خط بیشتر بصری به سالنهای نمایش هجوم میآورند، پس برای توفیق لازم است که ما دیدمان را عوض کنیم، همین!
نیاز مبرم به تصویب سند چشم انداز تئاتر
دکتر رحمت امینی، نمایشنامه نویس، کارگردان و مدرس تئاتر در ادامه این بحث با تأکید حضور گسترده مخاطبان و اقبال آنها از اجرای نمایشهای مذهبی میگوید: ما تماشاگر برای انواع نمایشهای خوب داریم. از نمایشهای خوش ساخت و جانگداز مذهب تا کمدیهای قوی مانند نمایشهای «دندون طلا» و «عشق آباد» آقای میر باقری یا «چیزی شبیه زندگی» مرحوم حسین پناهی، اما چرا نمیتوانیم از این پتانسیلها استفاده کنیم به اعتقاد من مهمترین نکته در نبرد زیر ساختهای فیزیکی هنر نمایش است.
اگر ما امثال سالنهایی مانند تئاتر شهر در پایتخت چندین نمونه داشتیم آن زمان مدیران آن مجموعه ما میتوانستند با درخواست از کارگردانان موفق در جذب مخاطب درخواست کنند که نمایشهایی را برای آنها تولید کنند که سه ماه یا پنج ماه روی صحنه باشد، اگر چنین امری عملی شود آن زمان میتوانیم شاهد تحقق شعار تئاتر برای همه و آتش مخاطب با تئاتر باشیم.
مدیر دپارتمان نمایش دانشکده هنر و معماری دانشگاه آزاد اسلامی مبحث دیگر برای اجرای مستمر نمایشهای مذهبی مخاطب پسند را توجه به تدوین سند چشمانداز این هنر دانست و گفت: رسیدن به اهداف بزرگ نیاز به برنامهریزیهای وسیع و استراتژیهای بلند مدت دارد که تحقق چنین امری تنها در سایه تنظیم و تصویب سند چشمانداز تئاتر توسط دولتمردان و نمایندگان مجلس است چرا که با روند حاکم و تغییرات قوانین به سبب تغییرات مدیران هیچگاه نمیتوانیم به آرزوهای بلند نظرانه خود دست یابیم.
