مجلس روضه و آئین هیئت داری

شاید تعطیلی عید غدیر خم همراه با تمام سنت‌های خود یک آیین پنهان دارد که به هیچ یک از آداب دیگر آن شباهتی ندارد. سال‌هاست که عید غدیر و تعطیلی آن فرصتی برای اهالی هیئت‌های سینه زنی و زنجیر زنی محلات است که طی آن بتوانند دور هم جمع شوند و مقدمات برنامه‌های عزاداری سید و سالار شهیدان را فراهم آورند. در این مقال بر آنیم که در قالب یک گزارش و ضمن گفت‌وگو با کارشناسان به سراغ بایدهایی برویم که می‌‌تواند در آستانه ایام عزا چراغ راه هیئت داران بشود و صحنه باشکوه هیئت‌داری را به زیور تقوای اجتماعی و فرهنگی بیاراید.
عید و عزا
عید غدیر که تمام می‌‌شود از داربست‌ها و طاق نماهایی که در خیابان‌ها بسته‌اند می‌‌شود دریافت که اتفاق عظیمی در راه است و پیر و جوان و خرد کلان خود را آماده اقامه عزای اشرف اولاد عالم می‌‌کنند. پارچه‌های سیاهی که عصر عید غدیر از انباری هیئت‌ها که خانه معتمدین محله است با احترام بیرون آورده شده کم کم روی این داربست‌ها و دیوارها نقش می‌‌بندد تا زمزمه قدیمی «محرم آمد و عیدم عزا شد/ حسینم وارد کرب و بلا شد» معنای تازه‌ای یابد .
محله‌ها هر روز شکل تازه‌ای به خود می‌‌گیرد و باتبع آن هیئت‌ها و تکیه‌ها و بالاخره با تغییر فناوری حتی عزاداری نیز تحت تأثیر این تغییرات قرار می‌گیرد. گاهی هم این تغییرات به مذاق مسن‌تر‌ها خوش نمی‌‌آید و آنها به حق احساس می‌‌کنند که «عزاداری هم عزاداری‌های قدیم!» اما به رغم این تغییرات هم کسی نمی‌تواند منکر شود که موتور محرکه دینداری بسیاری از مردم ما همین محرم و صفری است که به قول امام راحل «اسلام را زنده نگه داشته است». یا به قول بیشتر جامعه‌شناسان غربی «عزاداری محرم یکی از نشانه‌های اصلی تشیع به شمار می‌‌رود.»
با این حال به فراخور تغییرات عمده‌ای که در شیوه تکیه زدن‌ها و عزاداری‌ها به وجود آمده، متأسفانه تلاش زیادی جهت ارتقا آیین هیئت داری نشده و به همین دلیل در کنار توسعه شایسته عزاداری، فرهنگ عزاداری آنچنانکه باید و شاید رشد و بالندگی نیافته است و شاید به همین دلیل است که همانطور که با فرا رسیدن محرم چشم و دل دوستان اباعبدالله از دیدن صحنه‌های با شکوه عزاداری روشن می‌‌شود، دشمنان هم در این روزها خوراک تبلیغی خوبی برای نشان دادن ضعف‌ها و انحراف‌های غیر دینی این مراسم می‌‌یابند و از این رهگذار کاسبی جنایتکارانه خودشان را می‌‌کنند.
نصیحت‌هایی از جنس ارشاد
اواسط دهه 40 بود که حسینیه ارشاد نحوه جدیدی از تبلیغات دینی را در کشور عرضه کرد. شهید استاد مطهری و دکتر شریعتی کوشیدند به جای منبر، روضه‌هایشان را بر تریبون بخوانند و از این رهگذار کتاب «حماسه حسینی» و «حسین وارث آدم» و ده‌ها سخنرانی و مرثیه تفسیری و تحلیلی مانند «فاطمه فاطمه است» ارائه شد. از آن زمان همواره سعی شده که به نحوی در برخی پیرایه‌های غیر اصیل عزاداری سنتی تجدید نظر شود و باز از همین رهگذار کم نبوده اند کسانی که چنان بر این نوع عزاداری شوریده اند ( به عنوان نمونه بنگرید به «عزاداری‌های نامشروع» نوشته جلال آل احمد) که نتیجه‌ای جز انکار آن نیافته اند. با این حال اداره موفق مهدیه تهران توسط مرحوم شیخ احمد کافی که نشان دهنده امکان ایجاد تحول در همان روش سنتی برای جذب مخاطبان جدید تلقی می‌‌شد، ارائه روش نوین تبلیغی افرادی مثل رهبر حکیم انقلاب در مشهد ، آیت الله طالقانی در مسجد هدایت و مرحوم فلسفی و بالاخره وقوع انقلاب اسلامی از دامن هیئت‌های عزاداری نشان داد که این ظرفیت‌ها ،کارکردی فراتر از آنچه گمان می‌‌شود (سرگرمی و تخدیر توده ها) دارند و شکی باقی نگذاشت که عزاداری سنتی امری بدیهی در زمینه توسعه فرهنگ حسینی است.
از سوی دیگر نباید فراموش کرد که بیشتر آنهایی که نتیجه نصیحت‌هایشان چیزی جز تعطیلی عزاداری سنتی نبود از آنجا که به اهمیت بکا و تباکی(گریه و گریاندن) در باقی ماندن نهضت هزار و چند صد ساله عاشورا واقف نبودند، جایگزینی درست و پایدار برای این مراسم ارائه نمی‌کردند و ادبیات این تشکل‌های خودجوش را نمی‌‌فهمیدند.پس هیچگاه نتواستند بسیاری از منویات درست خود را نیز به این حلقه‌های مودت اعلام کنند.
حقیقت هیئت‌داری
عزاداری امری جدا و هیئت و هیئت داری موضوعی کاملاً متفاوت است. در نظر نگرفتن چنین تفاوتی باعث می‌شود که به جای صحبت درباره اصل هیئت داری به عنوان یک پدیده فرهنگی عمدتاً به سراغ فرهنگ عزاداری و مباحث مربوط به آن یعنی مداحی، نمادهای عزا و رسوم نوحه‌سرایی برویم.
این در حالی است که خود هیئت و تشکل مذهبی دارای موضوعیت است. سیده سارا مجتبوی، کارشناس تاریخ اسلام در این زمینه معتقد است: «در فرهنگ اسلامی و تشیع خود موضوع مجلس عزا گرفتن، انگیزه و فلسفه آن و نحوه برگزاری آن به عنوان کالبد آیین عزاداری، محل بحث و گفت‌وگو است و شاید بتوان به جرأت گفت که وقتی ساختار یک برنامه مذهبی مانند هیئت، تکیه و حسینیه از یک روح و راه درست برخوردار باشد، بسیاری از محتواهای ناشایست مانند مداحی بد، سخنرانی بی‌مایه و حرکات نامطلوب عزاداران در خود این ساختار حل خواهد شد.»
نکاتی برای هیئت‌های حسینی
فارغ از بسط تئوریک فلسفه هیئت در قالب تاریخ و فرهنگ ایرانی همیشه این سؤال وجود دارد که متصدیان هیئت‌ها و عزاداران حسینی برای داشتن یک هیئت مؤثر و مقبول الهی باید چه چیزهایی را رعایت کنند. شاید یکی از کارهای سازمان تبلیغات قبل از شروع محرم آموزش کلی و حتی جزئی چنین نکاتی به مسئولان هیئت‌هاست، اما چه خوب است که در آستانه فرارسیدن محرم الحرام هر سال بتوان یک بار این اصول و منشور اخلاقی هیئت‌ها را یک بار مرور کنیم تا خدایی ناخواسته دچار اشتباه و آسیب نشویم.
توجه به حقوق الهی در برنامه ریزی
از نظر حجت الاسلام سید مرتضی موسوی، رئیس پیشین حوزه علمیه کرج مهمترین اصلی که می‌‌تواند حرکت هیئت‌ها را به سمت بهترین حالت ممکن خود رهنمون شود، توجه به حقوق الهی در هیئت داری است. وی می‌‌افزاید: «خیلی‌ها هستند که در ماه محرم و بعضاً رمضان، مهمان محافل مذهبی هستند و خود نحوه اداره هیئت می‌تواند آنها را به سمت مسائل دینی و عبادی خوشبین یا بدبین کند. به همین دلیل باید توجه داشت که جوانب مختلف هیئت نباید با مسائل شرعی و عبادی در تضاد و تناقض باشد و هیئت و برنامه هایش به خوبی رسانه این حرکت باشند. از جمله این برنامه ریزی‌ها، شروع برنامه با نماز جماعت است؛ هرچند این شروع برابر اذان نباشد یا عرفاً تمام کردن برنامه به گونه‌ای است که به نماز اهل صبح اهل مجلس آسیبی وارد نشود.»
گاه می‌‌بینیم که برخی از عزاداران اباعبدالله(ع) با انگیزه‌های مختلف و با ظواهر کاملاً متفاوت و سلیقه‌های گوناگون وارد مجلس می‌شوند و این نه قابل انکار است نه قابل جلوگیری اما به هر صورت مسئولان هیئت‌ها در برنامه ریزی و مکان‌یابی، نحوه استقرار مردم و حرکت دسته‌ها می‌توانند به گونه‌ای برنامه‌ریزی کنند که حجاب رعایت شود یا حداقل نوع سلوک برنامه به نحوی مقدمه حرام نباشد.
مردمداری و جلوگیری از آزار دیگران
عزاداری به معنای تولی و تبرا جزو مستحبات نیست و از واجبات و فروع دین محسوب می‌شود. به این دلیل هم جزو شعائر الهی است که انجام آن رافع کراهت سیاه پوشیدن و مویه کردن و زاری نمودن در مصیبت است .این مطلب از آن جا ذکر شد که گاهی دیده می‌‌شود برخی از افرادی که هیچ منعی از مناهی و عیش و طرب اهل گناه در شب‌های عادی و در همسایگی خود نمی‌‌کنند ،در شب‌های محرم دم از مردم آزار بودن مراسم عزاداری می‌‌زنند و سعی دارند که با نیش و کنایه به افراد عزادار بگویند که کار شما اشکال شرعی دارد. با این حال نمی‌‌توان منکر شد که برخی از اعمالی که اتفاقاً جزئی از عزاداری هم نیست باعث آزار دیگران و از بین بردن ثواب مراثی و عزا می‌‌شود.
حجت الاسلام دکتر مسعود تهرانی مدرس دانشگاه علوم شهری در این زمینه می‌گوید: «حق الناس از اموری است که هیئت‌ها خودشان باید عملاً بر آن پای فشارند و نگذارند که خرافات یا حتی رقابت‌های نابجا و خودنمایی‌ها آنها را مرتکب چنین اعمالی کند. مثلاً دلیلی ندارد که صدای بلندگو از یک حدی بالاتر برود و زمانی که عرفاً ساعت عزاداری به پایان رسیده اگر یک دسته عزاداری به مقصد هم نرسیده تا تکیه و حسینیه خود در خیابان و برزن بر طبل و دهل بکوبد و راه برود. یا اینکه بدون اجازه مسئولان مربوطه از تیر برق استفاده کند و خطر بیافریند و همچنین گاز مصرفی خود را با دستکاری علمک‌های گاز محل به دست بیاورد. ما متأسفانه می‌‌بینیم گاهی عدم رعایت مسائل بهداشتی در آشپزخانه‌ها و ایستگاه‌های صلواتی به ویژه در زمانی که بیماری‌های واگیردار مانند آنفلوآنزا شیوع همگانی دارند برخی به عنوان خیرات و تبرک مسائل بهداشتی را رعایت نمی‌‌کنند و باعث بیماری دیگران می‌شوند. در صورتی که کمی آگاهی می‌‌تواند باعث جلوگیری از این رفتارهای پر خطر باشد.»
توجه به بازخورد اعمال و رفتار
توجه به نتیجه عملکرد ما بسیار مهم است اما زمانی که با عنوان و پشت نشان دین کاری را صورت می‌دهیم این اهمیت افزایش می‌‌یابد. شاید به همین دلیل باشد که برخی اعمال که در خفا ممکن است مشروع و مباح و مکروه باشد در انظار عمومی قطعاً اشکال دارد. به همین دلیل کلیه کارهایی که وهن دین و مذهب است باید مورد توجه قرار گیرد.
داوود محمودخانی، مدرس پیشین مدرسه علوی در این زمینه می‌‌افزاید: «شاید در روزگاری کشتن احشام در منظر عمومی و حتی جلوی کودکان امری مذموم و حتی باطل نبود، چون بزرگ و کوچک با این مسئله آشنا بود و نوع زندگی هم به گونه‌ای نبود که مشکلاتی را بیافریند اما در نظر بگیرید کسی را که برای نشان دادن قربانی‌اش در مقابل دسته عزاداری و بر زمین آسفالته‌ای که برخی پای برهنه بر آن می‌‌گذرند، خون احشام را می‌‌ریزد، کودکان را نیز از این عمل وحشت‌زده می‌کند.»
این شاید نمونه کوچکی از کم توجهی به بازخورد اعمال ما در عزاداری‌هاست. نمونه‌های مهم‌تر این امر شامل اجرای موسیقی‌های نامربوط در سینه‌زنی، انجام عمل قمه زنی و استفاده از زنجیر تیغ دار و استفاده از تمثال‌های موهون از ائمه کارهایی است که هرکدام بازخورد بدی را در عرصه اجتماع و حتی بین‌المللی برای عزاداری می‌آفریند که مسئولیتش به عهده کسی است که آن را انجام داده یا زمینه را برای انجام آن فراهم کرده است.
بالا بردن اخلاص و توجه به روح عزادارای
در پایان نمی‌‌توان منکر بود که رمز اصلی موفقیت و تأثیرگذاری هیئت‌های حسینی اخلاص و یکرنگی‌است که در محرم غنی و فقیر را بر سر سفره‌ای می‌‌نشاند. به عقیده حاج حسین استاد مداح اهل بیت: «اخلاص فرمول خاصی ندارد که بشود درباره آن توصیه‌ای کرد اما باید روی آن برنامه ریزی داشت و برای حصول آن کوشش کرد.در واقع اخلاص بالاترین اصل نانوشته هیئت داری است که باید برای حصول آن از روح مقدس حضرت حسین مدد جست.»
حجت‌الاسلام محمد اکبری در این زمینه می‌گوید: «باید برنامه‌ریزی محکمی برای دستیابی به روح عزاداری مخلصانه انجام داد و روی آن سرمایه‌گذاری کرد. یکی از راه‌های این سرمایه گذاری جدا نشدن هیئت‌ها از راهنمایی‌های روحانیت و بزرگان دین است. باید مراقب بود که هیئت‌ها به سمت خودرأیی فردی بانی‌های خود نروند و به هیچوجه وارد رقابت‌های محله‌ای نشوند .از ساز و برگ‌های غیر ضروری کاست و مرتب دل را از ریا و خودپسندی در جریان عزاداری حفظ کرد و منتظر بود. خدا هم وعده داده الذین جاهدو فینا لنهدینهم سبلنا . آن کسانی که در راه باشند خودمان راه‌هایمان را به ایشان نشان خواهیم داد.»