برای کاهش بلایای طبیعی چه کرده‌ایم؟

بیژن تنها - نامگذاری این روز هر چند به صورت نمادین است اما از آنجایی که کشور ایران 34 نوع از 43 نوع حوادث موجود شناسایی شده جهان را تجربه کرده است و هر ساله بر اثر وقوع حوادث طبیعی و غیرمترقبه خسارت و تلفات جانی و مالی بسیاری را متحمل می‌شود، اقدامات صورت گرفته در ساماندهی و مدیریت بحران با توجه به وضعیت موجود کشور در حد ناچیزی صورت گرفته است. بر این اساس و با توجه به احتمال وقوع حوادث غیرمترقبه و بزرگی تلفات و خسارت مالی و جانی این حوادث می‌توان بحران و نابسامانی را در مدیریت بحران حوادث مشاهده کرد؛ چرا که از زلزله طبس تاکنون یکصد هزار نفر از هموطنان در اثر حوادث طبیعی جان خود را از دست داده‌اند.عدم آگاهی مهم‌ترین مشکل در کاهش اثرات بلایای طبیعیسید محمود فاطمی عقدا رئیس مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن با اشاره به اینکه روز جهانی کاهش بلایای طبیعی از سوی سازمان ملل به عنوان کاهش خطرپذیری مناطق شهری نامگذاری شده است، گفت: این شعار در کشور ما که ساخت و ساز شتاب بیشتری دارد اهمیت ویژه‌ای دارد.براین اساس نامگذاری درکشور ما که دارای بیشترین بافت‌های فرسوده شهری و روستایی است و هر لحظه کارشناسان احتمال وقوع زلزله و سایر حوادث را می‌دهند جایگاه ویژه پیدا می‌کند.بنا به گفته معاون وزیر مسکن یکی از عمده‌ترین مسائل عدم آگاهی اجتماعی از حادثه‌ها و تأثیر آن است؛ چرا که عمده‌ترین دیدگاه‌ها در استراتژی جهانی هم، موضوع سوانح و ترویج فرهنگ مقابله با آن است و از سوی دیگر فاصله میان تحقیقات علمی و بخش‌های اجرایی و همچنین مناطق شهری به دلیل جمعیت زیاد و فرهنگ‌های مختلف درگیری‌های خاص خود را دارد و نگاه و برنامه ویژه‌ای را می‌طلبد.به واقع با افزایش جمعیت شهرها که تا سال 2050 بیش از 75 درصد مردم جهان در شهرها ساکن خواهند شد نیاز است تا فکر اساسی برای مقابله با حوادث شهری صورت بگیرد.آسیب‌پذیری نیمی از ساختمان‌ها در برابر زلزلهفاطمی عقدا معتقد است نیمی از ساختمان‌های موجود در برابر زلزله آسیب‌پذیر هستند که در این میان ساختمان‌های مسکونی بیشترین خسارت را در صورت وقوع زلزله به بار می‌آورند که هنوز در کشور ما رویکرد به نسبت پیشگیری و کاهش خطرات نیست و بیشتر به پرداخت خسارت پس از وقوع حادثه پرداخته می‌شود.وجود چالش در مدیریت بحرانوقوع زلزله در شهر «سی چو آن» کشور چین با تمام آمادگی بخش‌های مختلف آن و وارد شدن خسارت‌های مالی و جانی بسیار نشان می‌دهد که درصد آمادگی بالا در برابر حوادث اینچنینی باز هم جوابگو نیست چه برسد به اینکه کشوری آمادگی بسیار کمی داشته باشد یا مدیریت بحران در بخش‌های مختلف آن دچار چالش باشد. زلزله بم که زخم آن هنوز بر پیکر این سرزمین بهبود نیافته است نمونه بارزی از این حوادث و عواقب بی‌توجهی به وقوع حوادث است. حادثه‌ای که شهر تاریخی بم را با خاک یکسان کرد و نشان داد اگر فکر فردا نکنیم، دیگر فردا برای هر کاری دیر است و سیل پاکستان هم نمونه بسیار بارزی است که در همسایگی کشور ما رخ داد و هر لحظه حوادث حاشیه آن همچون شیوع انواع بیماری و سرایت آن به کشور، ما را در معرض تهدید قرار داده است.هر چند در سال‌های اخیر روند شکل‌گیری ستادهای مدیریت بحران سرعت بیشتری به خود گرفته است و در سطوح بالا یعنی در حوزه وزارت دنبال می‌شود و در بخش‌های شهری نیز ستادهای بحران در حال شکل‌گیری منسجم هستند اما اقدامات صورت گرفته در برابر احتمال وقوع حوادث جوابگو نیست به گونه‌ای که سازمان و دستگاه‌های امداد و نجات فقط می‌توانند بخش بسیار کمی از نیازها را پاسخگو باشند.توجه ویژه به طرح جامع خطرپذیری کشورمهندس باقری، رئیس ستاد مدیریت بحران کشور با اشاره به ارتقای سطح آموزش علمی مدیران ستاد مدیریت بحران تأکید کرد‌ برنامه دکتر احمدی‌نژاد، رئیس جمهور بر تدوین طرح جامع خطرپذیری کشور مبتنی بر حوادثی است که در هر استان اتفاق می‌افتد.وی معتقد است‌ علاوه بر تهیه و ساخت تجهیزات به روز، نیروی انسانی نیز باید تحت آموزش‌های علمی و مناسب قرار گیرند تا هر حادثه‌ای را به گونه‌ای مدیریت کنند که تبدیل به بحران نشود.در عمل باید اثبات کردستادهای مدیریت بحران در شهر و نواحی کوچک‌تر در حال شکل‌گیری هستند و در برخی از شهرهای بزرگ نیز به دلیل وسعت شهری و جمعیت، این ستاد در نواحی شکل گرفته‌اند و برای مقابله با حوادث احتمالی، برنامه‌های زیادی روی کاغذ پیاده کرده‌اند؛ هر چند در برخی از شهرهای بزرگ همچون تهران این نقشه و برنامه‌ها حالت عملیاتی به خود گرفته است و مسئولان و مدیران در این بخش‌ها به دنبال ساماندهی افراد و تجهیزات هستند اما در جای جای کشور این اقدامات به کندی صورت می‌گیرد و می‌توان گفت با آنکه اقدامات نسبت به گذشته بسیار پیشرفت داشته است اما ضعف‌های سیستماتیک و مدیریتی همچنان خودنمایی می‌کند؛ به عنوان مثال چندی پیش رئیس شورای شهر تهران به همراه رئیس کمیته زلزله به قصد بازدید از سوله‌های بحران که در شهر تهران به تعداد محلات در حال ساخت و آماده شدن است حضور یافتند. اما این نمایندگان مردم در پارلمان شهری با درهای بسته دو سوله بحران روبه‌رو شدند. چرا باید امکانات و سرمایه‌های مادی و انسانی هزینه شود اما در عمل به دلیل بی‌توجهی، نتوان از آنها استفاده کرد؟ از این دست نمونه‌ها بسیار می‌توان بیان کرد. در حوزه‌های آموزش عمومی مقابله با حوادث متأسفانه، مسئولان فقط به شکل ظاهری برنامه و اقدامات توجه می‌کنند که این امر خود می‌تواند زمینه‌ساز بسیاری از مشکلات شود.استفاده از ظرفیت مردم در اولویتبارها پیش آمده است که حادثه‌ای در گوشه و کنار کشور یا کشورهای همسایه رخ داده است و این مردم هستند که با روحیه بالای نوع دوستی اقدام به همیاری و کمک کرده‌ و نشان داده‌اند که نسبت به همنوعان خود بی‌تفاوت نیستند. چه بهتر که در زمینه حوادث احتمالی نیز با مدیریت یکپارچه و جدی در مقابله و کاهش بلایا و حوادث نقش آفرین باشند و مسئولان نیز با شناسایی موقعیت حساس کشور که جزء 10 کشور حادثه‌خیز جهان به شمار می‌رویم، به دور از شعار زدگی و درک واقعیت‌ها درصدد شناخت مشکلات بر آیند تا بتوان حوادث و بلایای طبیعی را قبل از وقوع، حین و بعد از وقوع کنترل و مدیریت کرد؛ چرا که حادثه هرگز خبر نمی‌کند!