در راستای پخش سریال‌هایی با موضوع برزخ و دوزخ از شبکه‌های سیما

پرداختن به سریال‌های ماورایی نیازمند پژوهش‌های دقیق است

در ماه رمضان و ماه مهمانی خدا قرار داریم و در بسیاری از روایات آمده است که ماه رمضان از ماه‌هایی است که ایام و ساعات آن شبیه قیامت است، از این رو هر امری که بتواند مردم را در ماه رمضان متوجه معاد و قیامت بکند پسندیده است و بدیهی است که در هر زمینه‌ای افراط ممکن است اثری معکوس داشته باشد. از این‌رو‌، طی چند سال اخیر صدا و سیما با رویکرد ساخت فیلم‌های ماورایی که محور اصلی آن پرداختن به معاد و دنیای پس از مرگ و برزخ است ظاهر شده و هرساله شاهد سریال‌هایی با این مضامین هستیم. امسال نیز در میان سریال‌هایی که از شبکه‌های سیما پخش می‌شوند سریالی با مضمون عالم پس از مرگ، وجود فرشته موکل، حسرت و جبران گذشته‌ها و. . . با نام «ملکوت» از شبکه دو سیما پخش می‌شود. در این سریال شاهد به کما رفتن انسانی هستیم که در ظاهر بسیار نیکوکار و مومن است ولی در اتفاقاتی که برای او می‌افتد و هشدارهایی که فرشته موکل-‌ مامور-‌ به او می‌دهد و با آمد و شدی که روح او به عالم برزخ و ارتباط با ارواح درگذشتگان دارد، در حسرت انجام کارهایی است که می‌توانسته و انجام نداده و درصدد جبران آنهاست و. . . عرضه موضوعات مذهبی و دینی در مناسبت‌های مذهبی مناسب به نظر می‌آید و مخاطب هم انتظار دارد در چنین روزهایی این مضامین را ببیند. حال این سؤالات مطرح می‌شود که آیا لزوماً این خروجی باید مجموعه داستانی و سریالی باشد؟ نمی‌تواند مستند باشد؟ آیا لزوماً باید این مجموعه داستانی مضمون معنوی را خیلی رو و صریح مطرح کند ؟ آیا شخصیت‌هایی مانند فرشته و روح را باید به شکل مجسم نمایش داد ؟ آیا فرشته باید عین آیات قرآن را تلفظ کند ؟ و. . . از این رو و برای باز کردن این مهم و فهم چگونگی وقوع چنین اتفاقی در عالم پس از مرگ و نمایش آن در رسانه تصویری با کارشناسان مذهبی و رسانه به گفت‌وگو نشستیم. حجت‌الاسلام مرتضی ادیب یزدی در خصوص عالم برزخ می‌گوید:کلمه برزخ به معنای فاصله است و عالم برزخ فاصله بین دنیا و آخرت است. در تشبیه عالم برزخ که از عوالم قطعی الورود برای تمام انسان‌هاست گفته‌اند که آخرین مرتبه دنیا و اولین مرتبه آخرت است، یعنی برخی از خصوصیات دنیا در عالم برزخ وجود دارد و برخی از اصول آخرت نیز بر این عالم حاکم است. آیت‌‌الله بحرینی نیز در خصوص عالم برزخ می‌گوید: در قرآن کریم صراحتاً به عالم برزخ اشاره شده و آن را عالمی بین مرگ و قیامت معرفی می‌کند و می‌گوید «پشت سر آنها برزخی است تا روز قیامت» از این آیه مبارک نام عالم برزخ گرفته شده است. وی بر اشارات بسیار قرآن به خوبان و بدان تأکید می‌کند و به نقل از قرآن می‌گوید: وقتی که مرگ یکی از آنها-‌ مجرمان-‌ فرا می‌رسد، می‌گوید: پروردگارا مرا به دنیا بازگردان شاید کارهای شایسته‌ای را که انجام ندادم را انجام دهم، خداوند می‌گوید: اینطور نخواهد بود، یعنی اینگونه نیست که او به دنیا بازگردد و اگر هم بازگشت اینگونه نیست که برنامه‌های خود را عوض کند. این عالم دینی می‌افزاید: در عالم برزخ برای برزخیان این امکان وجود ندارد که به طور مستقیم به رفع و رجوع کارها و اعمال خود بپردازند و آن را جبران کنند، ولیکن امتیازاتی برای خوبان و نیکان در عالم برزخ به لحاظ روحی داده می‌‌شود که بتوانند در رؤیا و خواب کسی حضور پیدا کنند القائاتی به کسی داشته باشند و از طریق او بتوانند احیاناً کارهای خود را جبران کنند. وی در ادامه به عالم رؤیا اشاره می‌کند و می‌گوید:ممکن است در عالم رؤیا، القائاتی از عالم برزخ و قیامت صورت گیرد به این گونه که در عالم خواب، شخص مرحوم واقعیاتی را برای ما بازگو کند و این می‌تواند ارتباط با عالم برزخ باشد. ادیب یزدی نیز به مراحل متعدد عالم برزخ اشاره می‌کند و می‌گوید: در این میان بزرگانی هستند که به دلیل تحمل ریاضت‌های نفسانی و آماده شدن و تربیت روح ایشان، موفق به ورود به عالم برزخ و بازگشت به عالم ما شده‌اند و به دید برزخی دست یافته‌اند و می‌توانند باطن اشیا، افراد و. . . را ببیند اما این مهم برای همگان ممکن نیست. وی معتقد است که انسان در طول عمرش ممکن است چند بار برزخیات را ببیند و پروردگار جهانیان برای آنکه با انسان‌ها اتمام حجت کند در شرایط خاص ‌لمحه و پرتو از عالم برزخ را به بندگان عادی خود نیز نشان بدهد. آیت‌الله بحرینی می‌افزاید: ممکن است انسان در این عالم و در خواب به گذشته خود رجوع کند و حسرت بخورد. در عالم خواب معقولات تشبیه به محسوسات می‌شود و گاه شکل و شمایل محسوسات نیز تغییر می‌کند؛ به طور مثال تعبیر دیدن آب زلال در خواب علم است و از آنجایی که علم قابل رؤیت نیست با دیدن آب زلال علم تداعی می‌شود. وی یادآور می‌شود: نمی‌توان قاطعانه در مورد شباهت و صحت صورت‌ها و حضورهایی که در سریال‌هایی که با مضامین ماورایی ساخته و نمایش داده می‌شوند صحبت کرد چراکه انسان‌ها و حضور آنها در آن عالم مانند یکدیگر نیست. او در ادامه به سریال ملکوت اشاره می‌کند و می‌گوید: در این سریال، داستان‌سرایی صورت گرفته است. به اعتقاد وی، آزادی‌هایی که برای روح وجود دارد و در این سریال نشان داده شده است بنابر خواسته نویسنده و کارگردان مبنی بر مبسوط‌تر و روشن‌تر نشان دادن این مطالب است و متذکر می‌شود که روح به این اندازه آزادی ندارد و تشبیهاتی از آنچه به این صراحت در این سریال به تصویر کشیده شده است را جایی ندیده‌ام و گویی خلاقیت نویسنده و کارگردان نیز در این مورد دخیل بوده است. در این میان ادیب یزدی معتقد است: برای تقریب و تشبیه معقولات به محسوسات اجازه تصویرسازی داریم و برای آنکه مردم بتوانند تحت توجه و تنبه حقایق برزخی قرار بگیرند تعرض به این گونه معقوله‌ها ظاهراً بلامانع است، می‌گویم ظاهراً، چراکه نمی‌توان در این خصوص با قطعیت حرف زد. بحرینی نیز می‌افزاید:با توجه به آنکه این نوع سریال‌ها تلنگری برای بازبینی رفتارهایمان هستند بهتر است با گنجاندن توضیحاتی در کنار این سریال‌ها نقاط قوت را تقویت و نقاط ضعف را جبران کنیم تا اینگونه سؤالات در ذهن مخاطبان به‌وجود نیاید و معتقدم که نباید این نوع سریال‌ها به نوعی عنوان شود که همگان چنین شرایطی را دارند چراکه اینگونه نیست. حجت‌الاسلام محمدرضا زائری روزنامه‌نگار، نویسنده و کارشناس رسانه نیز پرداختن به موضوعات معنوی و دینی را بسیار خوب و حائز اهمیت می‌داند و می‌گوید: باید توجه داشت که پرداختن به این مهم مستلزم مطالعه و پژوهش و برنامه‌ریزی است ولی متأسفانه در بسیاری از مواقع این مهم جنبه شعاری پیدا می‌کند. از آنجایی که این موضوعات بسیار حساس و ظریف هستند باید با مطالعه و پیش زمینه‌های اطلاعاتی گسترده وارد این موضوعات شد چراکه در بسیاری از مواقع نوع پرداخت به یک مسأله حساسیت ایجاد می‌کند چراکه مفاهیم دینی و معنوی و ماورایی مفاهیمی هستند که به راحتی قابلیت تصویری شدن ندارند و رسیدن به یک ورژن تصویری از این مفاهیم کاری است که برنامه‌ریزی، کار مطالعاتی و کارگاهی جدی را می‌طلبد در حالی که احساس می‌شود که مراکز فرهنگی و تبلیغاتی ما و به طور خاص صدا و سیما برای این بخش هزینه نمی‌کنند و تنها به خروجی آنتن می‌اندیشند.زائری که چند سالی می‌شود در لبنان به تحصیل درمقطع دکترا مشغول است، معتقد است که امروزه هدف تنها پرداختن به این موضوعات است و گویی چگونگی پرداختن به آن از دست رفته است. وی در ادامه به نمایش اکثر این فیلم‌ها در خارج از مرزهای ایران اشاره می‌کند و یادآور می‌شود: اینگونه است که مفاهیم اعتقادی و معنوی ما در جای جای دنیا به نمایش گذاشته و منتقل می‌شود از این رو باید با حساسیت و تأمل بیشتری روی تصویرکردن این نوع مفاهیم کار شود. این کارشناس رسانه می‌افزاید: کارگردانان و تهیه‌کنندگان باید تجربه کنند چراکه طراحی لباس و گریم و شخصیت‌پردازی و نشان دادن فرشتگان و تجسم آنها مانند یک انسان، نیازمند کسب تجربه و مطالعه است و در واقع کیفیت و چگونگی پرداختن به آن از اهمیت بالایی برخوردار است و استفاده از جلوه‌های ویژه در رساندن تمام این مفاهیم الزامی نیست. وی می‌گوید: در سریال ملکوت شاهد آن هستیم که در بسیاری از صحنه‌ها عین آیات قرآن تکرار می‌شود و این مسأله‌ای است که باید روی آن مطالعه صورت گیرد که آیا لازم است که عین آیات قرآن توسط بازیگری که حتی ممکن است در ادای این آیات توفیقی نداشته باشد -حتی اگر صحیح هم تلفظ کند- بیان شود؟ آیا در مدیوم تلویزیون و مخاطب عام تکرار عین این آیات مناسب است؟ با پاسخ دادن به این سؤالات ممکن است به منطقی برسیم که آن بخش‌هایی که توسط فرشته خوانده می‌شود متن عربی آیات قرائت شود و شخصیت‌های دیگر داستان بسته به موقعیت خود، شرایط دیگر را اعمال کنند. در کل باید روی تمام این مسائل فکر شود و مطالعه صورت گیرد و تنها نمی‌توان این مهم را به نویسنده و کارگردان واگذار کرد. زائری یادآور می‌شود: سینما و تلویزیون ما به لحاظ تکنیکی برای نشان دادن موضوعات ماورایی دارای قدرت بالایی نیستند و اگر بخواهیم خود را با فیلمسازان خارجی مقایسه کنیم در سطحی نیستیم که بتوانیم این نوع مضامین را تصویر کنیم، لذا باید با حساسیت و دقت بیشتری به این موضوعات بپردازیم و به نسبت توان و قابلیت‌های تکنیکی موجود به سراغ جلوه‌های ویژه برویم، هرچند در برخی از موارد پرداختن به این موضوعات و استفاده از جلوه‌های ویژه اجتناب‌ناپذیر است. وی تأکید می‌کند: مقدمات پرداختن به این نوع سریال‌ها تا آستانه ماه رمضان سال بعد مسکوت می‌ماند و طبق معمول هر سال عوامل و مسئولان تولید سریال‌ها، در دقیقه 90 به فکر تأمین برنامه‌های آنتن می‌افتند. این در حالی است که باید از اکنون کارگاه‌های تجربی و تیم‌های تحقیقاتی تشکیل دهیم و خود را برای ساخت سریال‌های ماه رمضان پنج سال دیگر آماده سازیم. او پیشنهاد می‌دهد که گروه معارف سیما گروه تحقیقاتی موضوعات دینی را تشکیل دهد و در بخش نظری، عملی و اجرایی موضوعات مختلف را مورد نگرش قرار دهند، بحرینی نیز با زائری موافق است و پیشنهاد می‌دهد: قبل از آنکه سریال‌هایی با مضامین ماورایی نوشته و تولید شوند تحقیقاتی وسیع‌تر در این حوزه انجام شود و به نظریات دو کارشناس بسنده نشود چراکه این سریال‌ها به تمام جامعه القا می‌شود از این رو باید سعی شود که تعادل و توازن را در نظر بگیرند تا انحرافات فکری در مخاطبان پدید نیاید.