تاق خسروانی ، یادگار شکوه ایران باستان ، با بی توجهی عراق ، روز به روز به پایان خود نزدیک تر می شود . پرسش اینجاست ، کشورمان تا کنون برای حفظ این میراث ایرانی ، چه کرده است ؟
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی شبکه خبر ، روزانه ایرانیان بسیاری با هدف زیارت به کشور عراق سفر می کنند ، با وجود این ، درصد اندکی از آنان حتی می دانند یکی از با شکوه ترین آثار معماری ساخته دست پدرانشان ، در این کشور واقع است .
طاق کسری یا تاق خسرو ( ایوان مدائن ) ، در شهر مدائن و در 35 کیلومتری جنوب بغداد در استان دیاله قرار گرفته است و به نظر می رسد اتفاق بدی نمی افتد اگر تورهای زیارتی و سیاحتی که وظیفه گرداندن ایرانیان را بر عهده دارند ، تدابیری بیندیشند که ایرانیان بتوانند از تاق خسروانی نیز دیدن کنند .
این کار دو مزیت دارد : نخست اینکه ایرانیان زائر ، با تاریخ کشورشان نیز بیشتر آشنا می شوند و دوم اینکه عراق در صورت افزایش شمار بازدیدکنندگان از این اثر تاریخی مجبور می شود حفظ و مرمت و رسیدگی به زیرساخت های گردشگری این اثر تاریخی ایرانی را جدی تر بگیرد .
تا هنگامی که خودمان جهت حفظ و نگهداری از میراث فرهنگی سرزمینمان کوشا نباشیم ، نه فقط دیگران برای حفظ و نگاه بانی از داشته های فرهنگیمان دل نمی سوزانند ، چه بسا ( با تجربه ای که در این زمینه وجود دارد) ، در جهت نابودی هر آنچه در منطقه به نام آثار ایرانی وجود دارد ، همه ابزارهای خود را به کار گیرند .
به جایی بر نمی خورد اگر از بودجه های هنگفتی که برای سازندگی عراق سرازیر می شود ، مبلغ ناچیزی نیز به حفظ ، نگهداری و مرمت طاق کسری و توسعه زیرساخت های گردشگری این بنای ایرانی اختصاص یابد .
نابودگران تاریخی طاق کسری
خوشبختانه توده مردم عراق با توجه به ریشه های مشترک تاریخی با ایران ، هیچگاه درصدد نابودی آثار ایرانی کشور خود نبوده و نیستند . مشکل اصلی در این زمینه ، حکومت های نژادپرست و خودکامه و افراد متعصبی هستند که با ایران و ایرانی دشمنی و کینه تاریخی دارند ؛ دشمنی و کینه ای که باید از لحاظ جامعه شناسی ، درباره آن کنکاش تاریخی صورت گیرد .
هارون الرشید ، خلیفه عباسی کوشید طاق کسری را کاملا ویران کند ، ولی در انجام هدف خود ناکام ماند .
صدام و تلاش برای نابودی کاخ خسروانی
تاق خسرو تا اواخر حکومت رژیم بعث عراق ، به عنوان یکی از مهم ترین تفریحگاه های اعراب شناخته می شد ، اما رژیم بعث که تاب این استقبال را نداشت ، اقدام به تخریب بیشتر این مکان کرد .
نخست به دستور صدام ، موزه ای از عکس های وی به شیوه ای مدرن نزدیک این مجموعه تاریخی ساخته شد که هدف از آن ، تغییر مکان تجمع مردم از ایوان مدائن به آن مکان بود . اما این موزه نتوانست جایگاه باارزش ایوان مدائن را نزد مردم تغییر دهد ؛ از این رو صدام دستور تخریب برخی مکان ها و دیوارهای باستانی این مجموعه را صادر کرد .
این جنایتکار نژادپرست حتی در نوشته های سنگی قدیمی مجموعه نیز دست برد و به عمد ، اسم خود را وارد آنها کرد تا با خدشه دار کردن این مجموعه تاریخی ، مردم را از تجمع در آن باز دارد . این عمل وی سبب شد تا یونسکو ، با ارسال نامه ای از این اقدام دولت عراق شکایت کرده و پس از آن ، طاق کسری و ایوان مدائن را از فهرست آثار ثبت شده یونسکو حذف کند .
پس از مدتی ، رژیم بعث ، سفر به این مکان را ممنوع اعلام کرد و با گذشت یک سال از منع سفر به آن ، صد و هفتاد نفر از متخلفان را به جرم رفتن به این مکان ، اعدام کرد . پس از این واقعه ، این مکان متروک باقی ماند و هیچ اعتنایی به آن نشد و روز به روز بر فرسودگی و خرابی های آن افزوده شد .
تاق خسرو و تروریست های فرهنگی
در پی تصرف عراق به دست نظامیان آمریکا و هم پیمانانش در سال 2003 ، آسیب های بسیاری به این مکان وارد شد ؛ به گونه ای که در پی درگیری های پیاپی نظامیان خارجی با نظامیان بعثی ، این مکان نیز هدف گلوله و بمب های دو طرف قرار گرفت . این در حالی بود که پس از آن ، امکان سفر به این مکان برای مردم مهیا شده بود و رونق از دست رفته ، به تدریج دوباره به آن باز میگشت .
با شروع فعالیت گروه های تروریست در عراق ، وضع مجموعه ایوان مدائن باز هم بدتر شد . در ماه فوریه 2005 ، تروریست ها با انجام یک عملیات تروریستی ، قسمتی از ایوان مدائن را تخریب کردند که از آن به عنوان بزرگ ترین آسیب به این مجموعه پس از اشغال عراق یاد شده است .
در پی اعلام خطر نابودی این مجموعه تاریخی ارزشمند در عراق ، مقامات میراث فرهنگی ایران اعلام کردند قصد دارند با کمک یونسکو ، این مکان تخریب شده را بازسازی کنند و دوباره آن را به جمع آثار ثبت شده در اسناد میراث فرهنگی یونسکو بازگردانند .
بر خلاف انتظار ، این عمل پسندیده ایرانی ها را اعراب افراطی و تندرو ، مداخله در امور عراق و راهی برای حاکمیت بر این کشور تعبیر کردند ؛ به گونه ای که یکی از پایگاه های اینترنتی عرب ، موسوم به الصوت العروبه نوشت : " ایرانی ها با کمک سپاه پاسداران و سازمان اطلاعات خود ، به بهانه بازسازی ایوان مدائن که یادآور ستیز پیشینیان آنها ضد پیغمبر اسلام (ص) است ، می خواهند عراق را به تصرف خود درآورده و یاد و خاطره سلسله گذشتگان کفار خود را زنده کنند . "
البته مقامات عراقی نه فقط تا کنون پاسخ منفی به مقامات ایرانی نداده اند، بلکه حاضر به همکاری و ادامه مذاکرات با مقامات ایرانی در این باره نیز شده اند . البته این مذاکرات به سبب وجود ناامنی در عراق به تعویق افتاده است . اما مقامات عراقی اطمینان داده اند که به حرف های مغرضانه برخی رسانه های عربی گوش نخواهند داد و با کمک ایرانیان ، میراث فرهنگی خود را که مشترکات زیادی با ایرانیان دارد ، بازسازی و زنده خواهند کرد .
چیستی تاق خسروانی . . .
طاق کسری (تاق خسرو) یا ایوان مدائن ، کاخ پادشاهان ساسانی در شهر " اسبانبار " در ساحل خاوری رود دجله و از مهم ترین سازه های دوران ساسانیان است ، محلی که در شهر مدائن در 35 کیلومتری جنوب بغداد کنونی در استان دیاله که از استان های مرزی و شرقی عراق است ، قرار گرفته است .
بیشتر گمان می شود که طاق کسری در تیسفون جای دارد ، ولی تیسفون ، اسبانبر و چند شهر کوچک دیگر مانند بغداد ، روی هم شهرگان یا مدائن را تشکیل می دادند . طاق اصلی این کاخ ، بلندترین طاق خشتی ساخته شده به دست انسان است . بلندای این طاق ۳۵ متر ، پهنایش ۲۵ متر و درازایش ۵۰ متر است .
بنا بر آنچه در نوشتار پهلوی خدای نامگ آمده است ، این کاخ به دستور شاپور اول ساخته شده است .
بسیاری نیز ساخت این کاخ را به نوشیروان بزرگ ، شاه مشهور و مقتدر ساسانی نسبت می دهند .
برخی نیز اینچنین می گویند که تاریخ ساخت این بنا ، به زمان اشکانیان باز می گردد که در زمان ساسانیان به دستور انوشیروان ساسانی بازسازی و توسعه یافته است .
گفتنی است شیوه معماری این بنا پارتی است.
مدائن در حقیقت همان تیسفون ، پایتخت سلسله ساسانی است که با حمله اعراب و تصرف آن به دست آنها ، به مدائن تغییر نام یافت .
این شهر در روزگار خود ، از چنان زیبایی ای برخوردار بود که اعراب ساده سپاه اسلام وقتی آن را فتح کردند ، به چنان حیرتی دچار شدند که گفتند تیسفون همان بهشت موعودی است که پیغمبر وعده اش را به ما داده بود !
پس از آن ، این شهر تبدیل به تل ویرانه ای شد که زیبایی گذشته خود را هرگز باز نیافت .
این کاخ پس از حمله اعراب ، به کلی نابود شد و جز ویرانه های طاق آن که ارتفاعی در حدود 70 متر دارد و شماری از دیوارهای کاخ هیچ چیز باقی نماند .
در گذر زمان ، شهر پویایی خود را باز یافت . قرنها بعد ، این مکان به یک تفرجگاه زیبا برای مردم تبدیل شد که همه ساله پذیرای خیل عظیمی از مردم عراق بود که با وجود هوای بسیار خوش و باغ های وسیع به آنجا سفر کرده و وقت خود را در کنار بقایای طاق کسری و دیوارهای اطراف آن می گذراندند .
مردم عراق و اعراب منطقه از این بنا نه به سبب پیشینه تاریخی ، بلکه به علت سندیت اسلامی آن مبنی بر اینکه روزی که پیامبر اسلام (ص) به دنیا آمد ، طاق بلند آن شکاف خورد ، از آن یاد می کنند .
طاق کسری بقایای تالار بزرگ عهد ساسانی در محل تیسفون ، عراق حالیه ، که جزء کاخ سلطنتی بزرگ معروف به ایوان کسری بوده است ؛ طول و عرضش را به ترتیب حدود ۳۶۵ و ۲۷۵ متر تخمین زدهاند . این ایوان در محلهٔ جنوبی تیسفون موسوم به اسفانبر یا اسانبر واقع بود .
در مجاورت طاق ، چهار دسته ویرانه مشاهده میشود که جالب ترین آنها تلّی است معروف به حرم کسری ؛ این ویرانه ها جزء ایوان کسری بوده است . به فاصلهٔ حدود ۴۶۰ متری جنوب شرقی طاق ، بقایای ساختمان هایی مشاهده میشود که تا گوشهٔ دیوار معروف به بستان کسری ، که شاید حصار باغ وحش بوده است ، امتداد دارد .
در فاصلهٔ حدود ۹۱۰ متری جنوب غربی بستان ، تلی به ارتفاع ۶ الی ۵/۷ متر واقع است که قاعده اش چهارگوش است . معروف به تل الذهب ( تل طلا ) یا خزانهٔ کسری است و آن ظاهراً در اصل بنای واحدی بوده که خسرو پرویز برای خزائن خود ساخته بوده است .
طاق کسری که بزرگ ترین و نظرگیرترین یادبود عظمت گذشتهٔ تیسفون است ، در وسط ویرانه های مدائن قرار دارد .
فردوسی پاکزاد و تاق خسروان
فردوسی در شاهنامه خود پس از اشاره به داستان ساخت این بنای باشکوه ، چنین می گوید که در برابر ایوان تیسفون ، پرده بسیار مجللی آویزان شده بود جواهرنشان که پس از یورش اعراب توسط مهاجمان ، قطعه قطعه و میان آنها تقسیم شد .
هنگامی که کاخ تسیفون برپا بود ، در روز بار عام ، شاهنشاه روی تخت طلای خود می نشست و چون تاجی که باید برسر بگذارد ، بسیار سنگین بود ، آن را به زنجیری از طلا در بالای سر شاهنشاه از بالای طاق ، طوری آویزان می کردند که در بالای سر وی قرار گیرد . ( همین کارها را در همین اواخر برای پادشاهان قاجاریه انجام می دادند و این نشانه این است که این رسوم ، از دهان به دهان تا دوره های جدید ادامه یافته است )
سپس اعیان و طبقات مختلف امپراتوری در بیرون پرده ، صف می کشیدند و طی مراسمی ، پرده را کنار می زدند و شاهنشاه ایران باشکوه و جلال مخصوصی روی تخت خود پدیدار میگشت و به طبقات مختلف بار می داد .
هان ای دل عبرت بین . . .
و چه خوش گفت خاقانی به شاهان و رهبران خودکامه همه اعصار تاریخ ، هنگامی که شکوه بر باد رفته تاق خسروان را مشاهده کرد :
هان ای دل عبرت بین از دیده نظر کن هان
ایوان مدائن را آیینه عبرت دان
. . مست است زمین زیرا ؛ خورد است به جای می
در کاس سر هرمز ، خون دل نوشروان
کسری و ترنج زر، پرویز و تر زرین بر
بر باد شده یکسر، با خاک شده یکسان
