آذر رسولی - تصادفات جادهای و درونشهری کماکان قربانی میگیرد. بسیاری از کارشناسان مهمترین دلیل وقوع تصادفات را سرعتهای غیرمجاز میدانند. از سوی دیگر، این روزها رانندگی به جزئی جدانشدنی در زندگی افراد تبدیل شده است تا جایی که برای کسانی که دارای اتومبیل هستند، اگر این قسمت را از زندگیشان جدا سازند، احتمال افسردهشدنشان بالاست. بسیاری از رانندگان با اینکه هیچ عجلهای در رسیدن به مقصد ندارند باز هم با سرعت میرانند. این امر باعث استرسزا شدن رانندگی شده و لذت یک رانندگی خوب را از بین میبرد. گاهی نیز متحمل ضرر و زیان مالی شده و جان خود و دیگران را به خطر میاندازند. بارها و بارها در صفحه حوادث روزنامهها با اخبار تصادفهای شدید اتومبیلها که بر اثر سرعت بالای رانندهها به وجود آمده، برخورد کرده و متأثر شدهایم و چه خانوادههایی در جریان حادثههایی از این دست، داغدار شدهاند!
دکتر غلامرضا آذری از نگاهی جامعهشناسانه این مسأله را از دو بعد مختلف مورد بررسی قرار میدهد. او معتقد است رانندگی از جمله مقولاتی است که به شکل ارتباطی انسانها را با یکدیگر به صورت عاطفی، احساسی و هیجانی و همچنین به شکلی مبتنی بر قوانین مدنی و شهری مرتبط میسازد.
امروزه بیشتر جامعهشناسان شهری، ارتباطشناسان مدنی و مجریان قانون به پدیده ارتباطات میان فردی و رانندگی و همچنین حفظ حقوق شهروندی توجه بسیار مهمی دارند، به طوری که این توجه میتواند ابعاد کاملاً متنوع، متفاوت و گوناگونی را به خود بگیرد. آنچه منظور نظر بحث ماست، صرفاً ارتباط میان افراد شهروند و توجه آنها به رانندگی است به شکلی که بتواند به شرح و بستر قانون در آن توجه شود. حال پرسشی که مطرح میشود این است! یک راننده مدنی که به حفظ حقوق شهروندان به لحاظ ارتباطی توجه دارد، چه عناصر و پارامترهایی را مدنظر قرار میدهد؟
این استاد دانشگاه در این میان سه عنصر را مدنظر قرار میدهد؛ اول اینکه رانندگانی که به محیط طبیعی خود و به حفظ حریم توجه دارند، در ارتباطات میان فردی، جزو اثربخشترین رانندگان هستند، دوم اینکه رانندگانی که به حفظ حقوق شهروندی به لحاظ ارتباطی توجه دارند بیشتر تمرکز دارند ؛ بنابراین به راحتی میتوانند برانند و سوم اینکه، هرگاه از سلامت ارتباطی حین رانندگی برای یک راننده به عنوان یک صفت، سخن میرانیم، نظر ما به طور دقیق سلامت ذهنی و روانی راننده و در عین حال بهداشت رفتار ارتباطی اوست.
رانندگانی که به شیوه سنتی به هر سه این شرایط میپردازند، حین رانندگی نسبت به سایر رانندگان و همچنین سایر شهروندان ارتباط مفیدی دارند به طوری که این ارتباط میتواند به تسریع ارتباطات بعدی مثل حق سبقت یا توجه به خطوط راهنمایی و رانندگی یا دقت نظر به حفظ حریم سایر رانندگان احترام بگذارند.
حال به ابعاد دیگر این مسأله از دریچههای دیگر میپردازیم. به اعتقاد آذری در ابتدای امر باید هدف از رانندگی در شهرهای شلوغ و بزرگ را که میتوان تنها سازوکار ارتباطی در خصوص حقوق شهروندی دانست مدنظر قرار داد که این هدف چگونه لازمه پیشروی به سمت مدنیت خواهد بود؟
ویژگی بعدی مورد نظر «شناخت» است، به این معنی که رانندگی خوب یعنی توجه کامل به تمامی ابعاد یک رانندگی است. حتی فشار دادن روی پدال گاز نیز میتواند شدت و قوت نقطه ضعف ارتباطی را نشان دهد. آخرین ویژگی، علاقه به زندگی شهری به لحاظ ارتباطی است بدین معنی که بسیاری از مهاجران به شهرهای بزرگ، هرگز انگیزه ماندن و زندگی در کلانشهرها را ندارند، بنابراین همین امر باعث میشود رفتار ارتباطی خوبی از آنها به چشم نیاید.
نکته حائز اهمیتی که آذری به آن توجه دارد آن است که نداشتن علاقه و انگیزه، در سیمای یک راننده یا رفتار او، هرگز ملاک نبوده بلکه رفتار ذهنی اوست که این پدیده را شکل میدهد و میتواند ابعاد وسیعی را به لحاظ عملیات رانندگی شهری به محک تجربه بگذارد. رانندگانی که عاشق سرعت هستند و برای لذت بردن از این سرعت، قوانین را نقض میکنند، شهروندان قابل اعتمادی نیستند.
