بهناز شیربانی
وقتی میدان ولی عصر(عج) را به طرف چهار راه ولی عصر (عج) قدم میزنی، تقاطع خیابان ولی عصر(عج) و طالقانی «تماشاخانه طهران» خودنمایی میکند. محلی که سابق بر این «سینما قیام» نامیده میشد و پس از سالها از متروک بودنش مدتی است با حضور گروههای نمایش تئاتر آزاد بار دیگر نفس میکشد. آنچه در مورد تئاتر آزاد میتوان گفت این است که در گذشتههای نه چندان دور این گونه تئاتر به تئاترهای لاله زاری شهرت داشته است و بسیاری از بزرگان تئاتر و سینمای ایران از جمله استادانی چون عزت الله انتظامی، علی نصیریان، مرحوم منوچهر نوذری، خسرو شکیبایی و. . . از ابتدا کارشان را با تجربه تئاتر لاله زاری آغاز کردند و این هنر یکی از ریشه دارترین و اصیل ترین هنرهای نمایش در ایران است که البته نامش به فراخور زمان به تئاتر آزاد تغییر داده شده و بر خلاف تئاتر دولتی درآمد آن وابسته به استقبال تماشاگرانش است.
تصمیم گرفتیم برای سراغ گرفتن و فعالیت یکی از این گروههای تئاتر به تماشاخانه طهران سری بزنیم. وارد تماشاخانه که میشوی افرادی را که مشغول مرمت این بنای فرهنگی قدیمی هستند میبینی و به فاصله چند پله به طبقه پایین تماشاخانه گروهی را میبینی که با هیجان خاصی مشغول تمرین تئاتری هستند که تا ساعتی دیگر میزبان مخاطبانشان خواهد بود. در همین فاصله گفت و گویی با مجید جعفری، کارگردان و تنی چند از بازیگران نمایش «بزن بریم» داشتیم که در ادامه میخوانید.
تئاتر آزاد باید نهادینه شود
جعفری برای معرفی خود و پیشینه هنری اش میگوید: «از سال 1344 هنر تئاتر را در شیراز به صورت جدی آغاز کردم و بعد از آمدنم به تهران برای ادامه تحصیل در دانشکده هنرهای زیبا دانشگاه تهران فعالیتم درعرصه هنر نمایش بیشتر شد و بعد از آن پستهای مدیریتی مختلف از جمله اداره مدیریت تئاتر شهر به مدت 14 سال به عهده من گذاشته شد ودر طول این سالها در هر پست و موقعیتی که بودم دوست داشتم که در حد توانم به هنر نمایش مملکتم خدمت کنم. رسالت اصلی تئاتر آزاد هنر ارتباط برقرار کردن با قشر وسیعی از مردم است. متاسفانه یکی از مشکلات اساسی ما در حوزه تئاتر عدم نهادینه شدن این هنر در کشور است. همیشه تصور عموم بر این بوده است که تئاتر با قشر خاصی از مردم طرف است و نیازی به نهادینه کردن آن نیست.»
این کارگردان در ادامه میافزاید: «قدمت این گونه تئاتری به سالها پیش از انقلاب باز میگردد، حتی قبل از اینکه تئاتر دولتی به وجود بیاید منتها در آن سالها بودجه تئاتر آزاد و دولتی از سوی دولت تامین میشد و در کنار هم کار میکردند تا اینکه بعد از انقلاب شاهد آن بودیم که تئاتر دولتی به طور کامل دیگر پاسخگوی انتظارات مردم نبود و بعد از اینکه تب رفتن به سینما و فیلم دیدن در مردم شدت گرفت رفته رفته تئاتر کمرنگ تر شد. بعد از انقلاب کم کم تئاتر خصوصی جان تازهای میگیرد و تئاترهایی که در لاله زار قدیم بودند فعالیتشان را آغاز میکنند اما متاسفانه در طول این سالها بافتهای فرسوده مکانهایی مثل سنگلج و. . . باعث شده است تا مکان کافی برای فعالیت گروههای تئاتر آزاد وجود نداشته باشد و صرفا نمایش آنها در برخی سینماها و در سئانس آخر انجام شود و در حال حاضر انجمنی به نام انجمن تئاتر آزاد و غیر دولتی در کنار تئاتری که بودجه خود را از دولت میگیرد فعالیت میکند و در حال حاضر 15 تئاتر غیر دولتی داریم که خودکفا فعالیت میکنند. »
جعفری با بیان اینکه خوشبختانه در طول این سالها استقبال مخاطبان از تئاتر آزاد به مراتب بیشتر شده است خاطرنشان میکند: « در این گونه تئاتر حرفهایی در قالب نمایش گفته میشود که دغدغه روزمره مردم است و گاهی استقبال مخاطبان از برخی تئاترهای آزاد من را غافلگیر میکند. اما فکر میکنم در حوزه تئاتر آزاد ما نیاز به فضای فرهنگی مستقلی برای این کار داریم تا مجبور نباشیم در سئانسهای آخر سینماهای شهر نمایش را اجرا کنیم. امیدوارم که در آینده نزدیک شاهد به وجود آمدن مکانهای ثابت و ویژه تئاتر آزاد در سطح شهر باشیم. »
گریبانگیری مشکلات مالی
مصطفی میر قاسمی، یکی از بازیگران این نمایش و در کل از بازیگران شناخته شده تئاتر آزاد با بیان اینکه حدودا 30 سال پیش کارم را با بازی در تئاتر آزاد آغاز کردم و تا امروز نیز همچنان با علاقه کارم را دنبال میکنم میگوید:«تئاتر آزاد در حال حاضر نسبت به قبل پیشرفت چشمگیری داشته است. ورود جوان ترها و بچههای با استعدادی که خیلی از آنها از بازیگران تئاتر شهر هستند تحول خوبی را در تئاتر آزاد به وجود آورده است. چیزی که برای من در طول این سالها بسیار جذاب بوده تحلیل تماشاگر از بازی و کار ماست. پیشنهادها و انتقادهایی که از طرف آنها مطرح میشود گاهی آنقدرحرفهای است که همه ما را متعجب میکند. متاسفانه در ایران بازیگران تئاتر با مشکلات فراوانی روبهرو هستند که یکی از آنها مشکلات مالی است و همین موضوع باعث میشود تا بچههای تئاتر همیشه با دغدغه مالی روبهرو باشند. نمی توانم بگویم متاسفانه یا خوشبختانه تئاتر آزاد از طرف دولت حمایتی نمی شود و درآمدش وابسته به استقبال مردم است و امیدوارم که روزبه روز هنر تئاتر آزاد جایش را بیشتر در میان مردم باز کند. »
تئاتر آزاد، ادعای روشنفکری ندارد
رضا پاپی، از دیگر بازیگران نمایش آزاد و نمایش «بزن بریم» نیز با بیان اینکه من کارم را از سال 77 و با رفتن به آموزشگاه بازیگری آقای تارخ آغاز کردم و از سال 78 به طور حرفهای با کیومرث مرادی کارم را شروع کردم و تا کنون تجربه همکاری با بزرگانی مثل اسماعیل خلج، داوود فتحعلی بیگی، رضا فیاضی و. . . را داشته ام میافزاید:«تئاتر آزاد به گونه تئاترهای کمدی و موزیکال عامه پسند گفته میشود. این نوع نمایش به نوعی جزو کارهای سرگرم کننده محسوب میشود و خیلی مدعی تئاتر به معنای روشنفکرانه آن نیست و بیشتر هدفش جذب تماشاگر در سطح وسیع است. این نوع تئاتر در طول همه این سالها تلاش کرده است در عین سرگرم بودن درنوع روایتش مسائلی را که مردم در روز با آن دست به گریبان هستند را بیان کند و کاری که من الان در آن ایفای نقش میکنم (بزن بریم) هم جزو این دسته از کارهاست.»
پاپی با تاکید بر اینکه به تصور من بسیاری از تماشاگران تئاتر از ابتدا این هنر را با نمایشهای لالهزاری شناختهاند تصریح میکند:«این نوع تئاتر حس خاطره انگیز و شیرینی بین مردم دارد و شاید خیلیها غیر از این تئاتر کار دیگری ندیدهاند. من با حضور در تئاترهایی که به نوعی هنری محسوب میشوند به تئاتر معرفی شدم. اما فکر میکنم تئاتر هنری به نوعی در ارتباط برقرار کردن با عامه مردم مشکل دارد و تصور میکنم بهترین راه ارتباط با مخاطب در سطح گسترده تئاتر آزاد است که خدا را شکر تا به حال همین طور نیز بوده است. استقبال از کار ما در طول این چند ماه بسیار خوب بوده است. ما حتی مخاطبانی داریم که چندین بار کار را دیدهاند و خوشحالم که حداقل این قبیل کارها مردم را راضی نگه میدارد. »
تنوع؛ شرط اصلی رضایت مخاطب
پژمان علیپور، بازیگری که از سال 73 کارش را در تئاتر آزاد آغاز کرده است و تا به امروز هم در همین گونه تئاتر مشغول به کار است، با بیان اینکه به جرأت میتوانم بگویم که تئاتر آزاد در حال حاضر با گذشته قابل مقایسه نیست میگوید:«تنوعی که بازیگران تئاتر آزاد در کارهایشان اعمال میکنند مثال زدنی است و میتوان گفت تماشاگرش را شناختهاند و خوشبختانه قشر وسیعی از جامعه را جذب کرده است. نمایش «بزن بریم» سال 72 یک ماه قبل از محرم و صفر در سالن گلریز اجرا شد و حدوداً یک سالی است که در تماشاخانه طهران اجرا میرود که خوشبختانه استقبال مردم روز به روز بیشتر میشود. قطعاً تبلیغات در جذب تماشاگر تئاتر بی تأثیر نیست و تئاتر آزاد هم برای معرفی شدن به افرادی که تا حدودی با این نوع کار بیگانه هستند نیاز به تبلیغات بیشتری دارد. »
اولین حضورم در تئاتر آزاد را تجربه کردم
نرگس امینی نیز بازیگری است که از سال 78 بازی در تئاتر را به صورت حرفهای آغاز کرده است اما بازی در این نمایش برای او حکم اولین تجربه بازی در نوع تئاتر آزاد را دارد میگوید:«به دعوت آقای جعفری برای اجرای نقش «نفس» به این کار اضافه شدم و از آنجایی که دستی در نوشتن هم دارم نقشم را چندین بار بازنویسی کردم و چیزی شد که امروز میبینید. به نظر من بازی در تئاتر آزاد جرأت خاصی میخواهد چرا که تماشاگرش با تئاترهای دیگر کمی متفاوت است. اگر مخاطب از نقش یا تیپی که اجرا میکنی خوشش نیاید به راحتی بیان میکند و بودن در تئاتر آزاد برای من به این منزله بود که خودم را محک بزنم که آیا بازیگر میشوم یا خیر؟ که خوشبختانه در این یک سال جوابهای خوبی از مخاطب گرفتهام و شاید عجیب باشد که آن قدر تعلق خاطر به کارم در این نمایش احساس میکنم که طی چند ماه گذشته چند پیشنهاد که برای اجرا در تئاتر شهر داشتم را رد کردم. به هر حال معتقدم که بازیگر زمانی میتواند به معنای واقعی کلمه خودش را بازیگر بنامد که تواناییاش را در عرصههای مختلف بازیگری محک بزند. »
اما آخرین نفری که با او به صحبت نشستیم محمد رضا جهانگیری بود که در نمایش «بزن بریم» به عنوان نوازنده کار حضور دارد. وی در گفتوگویی کوتاه با اشاره به اینکه میتوانم بگویم یکی از ارکان تئاتر آزاد، موسیقی آن است که شاید اگر اغراق نکرده باشم 50 درصد اجرای یک تئاتر آزاد وابسته به موسیقیاش است یادآور شد:« تئاتر آزاد معمولاً نمایش موزیکال نامیده میشود. من در کارم معمولا از آهنگهای روز که با عامه مردم ارتباط برقرار میکند استفاده میکنم. البته درصدد هستیم که برای کار جدیدمان شعر و آهنگی مخصوص خود نمایش بسازیم و معمولا در تئاتر آزاد تماشاچی بعد از یک مدت خط اصلی را میدهد که آیا کار قابل قبولی ساختهای یا نه؟»
شاید در یک جمله بتوان گفت که صمیمیت و مردم محوری نمایشهای آزاد چیزی است که همیشه زبانزد هنرمندان بوده و امیدواریم در آینده و با حمایت مسئولان این گونه نمایشی به شکل وسیعتری در سراسر کشور به اجراهای مردمی خود بپردازد و باز هم کانونی برای معرفی بزرگان بازیگری و کارگردانی به هنرهای نمایشی این سرزمین باشد.
