حمید نورشمسی - عدهای که با هم همدل هستند و هم فکر که در اقلیم کشورمان باید به این همدلی، هم کیش و آیینی را نیز اضافه کرد، و از همه سهم خود از جهان در برابر تعدی و تجاوز دفاع میکنند، کشته میشوند و ناپدید، گمنام میشوند و خوشنام تا در نهایت ذرهای از حق و سهم خود را به کسی واگذار نکنند. و همیشه انگار رسم بر همین منوال بوده است که جنگ که به پایان رسید، جنگاوران نیز به پایان میرسند و افقهای جدید زندگی بدون جنگ، مردمان جنگاور روزگاران گذشته را به سمتی میبرد که هر یاد و یادگاری از زمان جنگ را با اصطلاحات تکراری و همیشگی به سمت سوی فراموشی هدایت میکنند. در این میان آنچه در کشور ما و در مختصات ادبیات ما با عنوان انتشار کتاب وصیتنامه شهدای هشت سال جنگ تحمیلی شناخته میشود را باید پایانی بر برخی از این روالهای عادی شده و حافظههای عادت کرده به فراموشی دانست؛ اثری که حتی برای عادیترین مخاطب این اثر نیز میتواند نهیب و یادکردی باشد از عهدی که روزها و سالهای نه چندان دور با جمعی از مردمان سرزمین خود برای حفظ آرمانی مشترک بسته بوده است.
نگاه اول: جایگاه وصیتنامه شهدا در عرصه انتشار
اسناد جنگمقام معظم رهبری در سخنرانی خود در نخستین روز آذر ماه سال 1381 از وصایای بر جای مانده از شهدای جنگ تحمیلی و انقلاب اسلامی به عنوان منشور معنوی انقلاب اسلامی یاد میکنند و بازخوانی آن را موجب یادآوری و مرور آرمانهایی میدانند که یک ملت برای آن جان خود را فدا کرده است. از این تاریخ تا به امروز هشت سال میگذرد تا در نهایت نخستین مجموعه مکتوب و مصور وصیتنامه شهدای جنگ تحمیلی با محوریت شهدای استان کهگیلویه و بویراحمد پیش روی ما قرار بگیرد.وصایای برجای مانده از شهدای دفاع مقدس را از منظر متفاوتی میتوان مشاهده کرد. در نگاهی اجمالی و کلی بسیاری از این دست نوشتهها را باید اسنادی فراتر از یک حسب حال مکتوب به منظور رفع یک تکلیف دینی به شمار آورد. این وصایا در واقع نمایهای است از تمامی آرمانها و اندیشههای یک ملت که از تمامی امکانات و شرایط و موقعیتهایی مادی و معنوی موهبت زیستن در یک اقلیم، فدا کردن جان خود را برای حفظ آن خاک انتخاب کرده است، به تعبیر دیگر از خود گذشتن برای باقی ماندن موقعیتی که اندیشه شکل دهنده آن برایش اهمیتی بالاتر از زندگی در جهان را تدارک دیده است.مروری بر وصایای منتشر شده در قالب کتاب «وصیتنامه شهدا» که به تازگی از سوی مؤسسه نشر شاهد منتشر شده است، جدای از ترسیم این موقعیتهای انسانی که به واسطه انتشار اسناد مکتوب جنگ تحمیلی ایجاد شده است، نمایی از تفکر انسان آرمانگرا در عرصه نبرد و نیز اولویت بندی فکری و حیاتی او را در ثبت آخرین اثر مادی خود (وصیتنامه) نشان میدهد.یکی از نکات جالب توجه در این اسناد ارائه و مرور گفتمان غالبی است که به واسطه پیروزی انقلاب اسلامی در ذهنیت بسیاری از رزمندگان نفوذ کرده و انتشار این وصیتنامهها به عنوان سند بر جای مانده از جنگ میتواند آنها را برای ذهن مخاطب امروز این اثر به نوعی بازیابی و مرور کند.از بعد نظامی نیز وصیتنامههای منتشر شده از شهدا در قالب این اثر را باید سندی غیر قابل انکار از ابعاد گوناگون شرایط نابرابر نظامی در دوران دفاع مقدس دانست که اندکی تأمل و دقت در آنها میتواند حقایق و موقعیتهای ناگفتهای از سالهای هشتگانه جنگ تحمیلی را برای محققان و حتی مخاطبان عادی و علاقهمندان به مرور اسناد تاریخی فراهم سازد.
نگاه دوم: جایگاه مؤسسات نشر در انتشار
وصیتنامه شهدااز میان تمامی مؤسساتی که در سالهای پس از جنگ تحمیلی به ثبت و انتشار اسناد و آثار مکتوب مرتبط با دفاع مقدس اقدام کردهاند، مؤسسه انتشارات شاهد را بی شک باید تنها مؤسسهای دانست که از ابتدای تأسیس خود با هدف تدوین و انتشار آثار و اسناد شهدا و جانبازان و ایثارگران سالهای دفاع مقدس، فعالیت نشر را در خود ساماندهی کرده است و از این منظر آغاز تدوین و انتشار مجموعه مصور و مستند وصیتنامه شهدای جنگ تحمیلی را باید یکی از گامهای اصلی در این موضوع دانست که با وجود دیر واقع شدن، فعالیتی مهم و تأثیرگذار در حوزه معرفی تاریخ انقلاب اسلامی و دفاع مقدس به شمار میآید.دفتر اول کتاب «وصیتنامه شهدا» که مختص به معرفی وصیتنامه 100 شهید از استان کهگیلویه و بویر احمد دارد، نخستین گام از پروژه انتشار مجموعه 220 جلدی وصیتنامه شهدای دفاع مقدس است که به عنوان یکی از جدیترین و اصلیترین رویکردهای این مؤسسه از سال گذشته مد نظر قرار گرفته است.مهمترین ویژگی این اثر را باید در انتخاب بدون اعمال نظر و مبتنی بر استانداردهای بینالمللی در انتخاب این وصیتنامهها دانست که ضمن رعایت کلیه اصول طبقهبندی اسناد برای مراجعه سریع و آسان پژوهشگران و مخاطبان، برای نخستین بار در رابطه به انتشار این اسناد، اصل سند را نیز به عنوان ضمیمه در کنار متن منتشر شده وصیتنامه به همراه خود آورده است.همچنین ناشر به منظور تکمیل اطلاعات مورد نیاز در ارتباط با هر سند ضمن ارائه تصویر شهیدی که پدید آورنده این سند است و نیز ارائه متن مختصری از زندگینامه و محل شهادت وی، به پارهای از نکات قابل توجه در مرور سند مرتبط با وی مانند، تعدد وصیتنامه و یا زمان و شیوه نگارش و نیز مهمترین موضوعاتی که وی در نگارش این سند به آن توجه داشته، پرداخته است و در پایان هر فصل نیز کلید واژه مرتبط با آن سند را نیز به مخاطب اثر ارائه کرده است.
نگاه سوم: چگونگی انتخاب وصیتنامه شهدا برای انتشاربا توجه به این نکته که پدید آورندگان این اثر تأکید بالایی بر دارا بودن جایگاه «سند نظامی» برای وصایای منتشر شده در این کتاب قائل بودهاند و نیز میزان حساسیت و دقت نظرهای لازم برای انتشار این اسناد، چگونگی انتخاب این وصایا برای درج در این مجموعه نیز از نکات قابل توجه مرتبط با آن به شمار میآید.بنا بر اعلام نظر کارشناسان تدوینکننده این مجموعه معیار سنجش اصالت این وصایا در وهله نخست اطمینان به وصایایی بوده است که با دستخط خود شهید نوشته شده است یا توسط وی به صورت مکتوب تأیید شده است. از سوی دیگر در دسترسیهای موجود به این اسناد گاه وصیتنامههایی دیده شده است که به صورت غیرمکتوب و تایپ شده موجود بوده است و برای کشف میزان صحت و سقم آنها از فنون و تخصص ویژه تایپوگرافی و نیز شناسایی و آشنایی با ابزاهای تایپ ماشینی این اسناد در زمان نگارش بهرهبرداری شده است.از سوی دیگر شیوه به کار رفته برای انتشار این اسناد با توجه به این نکته که این اسناد را نمیتوان بدون ملاحظه منتشر کرد، بر اساس اعلام پدیدآورندگان آن نیز مبتنی بر دو شیوهنامه تصحیح انتقادی متون و تصحیح قیاسی متون بوده است.در شیوه تصحیح انتقادی متون، گردآورندگان این کتاب، با توجه به اینکه نسخه بدلی برای مقایسه اصل سند با آن وجود ندارد و وصیتنامه در واقع تکنسخه بدون بدل به شمار میرفته است، گردآورندگان سعی کردهاند با مشقت فراوان به خوانش نسخه اصلی وصیتنامه اقدام کنند و با توجه به اینکه در بسیاری از این اسناد با پدیدآورندگان کمسواد یا جملاتی ناقص و در عین حال مفاهیم یا آیاتی از قرآن روبهرو میشویم که ناقص ارائه شدهاند، مصححان وصایا این مجموعه تلاش کردهاند به شیوهای ضابطهمند و مانند یک مصحح با این متون برخورد کنند.از جمله نکاتی که در استنساخ و تصحیح این وصایا در این کتاب مورد توجه قرار گرفته است میتوان به تقسیمبندی و پاراگرافبندی صحیح و دقیق جملات در متن ارائه شده به مخاطب اشاره کرد که ارتباطپذیری با متن را به میزان قابل توجهی افزایش داده است. همچنین رعایت علائم سجاوندی و ویرایشی به منظور ایجاد تسهیل در مطالعه متن این اسناد که در پارهای موارد به منظور حفظ اصالت سند با قرار دادن جای خالی به معنی ناخوانا بودن کلمه، همراه شده است و نیز همراه کردن متن هر وصیتنامه با پاورقیهایی که در واقع توضیح دهنده عبارات و اصطلاحات موجود در متن سند است و نیز ارجاع دادن خواننده به نشانی دقیق سورهها و آیات و نیز مآخذ معتبر حدیثی هنگام برخورد با آیات و روایات در مجموع این اثر را از حیث استناد و ارجاع هنری بسیار قابل اهمیت و توجه کرده است.
